GeoGebra dhe Mësim Vizual
Java 2 · Leksioni 2 · 2 orë leksion + 2 orë seminar + 1 orë laborator

Gjeometria dinamike:
tërheqja, invariantet dhe hipoteza

Kur një figurë lëviz, çfarë mbetet e pandryshuar? Si shndërrohet një vëzhgim në një hamendësim të argumentuar — dhe në një vërtetim të vlefshëm për çdo konfigurim?

Prof. As. Dr. Siditë Duraj · Master i Shkencave në Mësuesi, Matematikë · Universiteti i Shkodrës “Luigj Gurakuqi” · 2026–2027

Rezultatet e të nxënit

Në përfundim të javës së dytë, studenti duhet të jetë në gjendje të:

  1. përshkruajë tërheqjen në një mjedis gjeometrik dinamik si operacion teknik dhe si strategji të eksplorimit matematikor;
  2. dallojë tërheqjen eksploruese, tërheqjen e kufizuar dhe tërheqjen që synon ruajtjen e një vetie, duke arsyetuar funksionin e secilës në ndërtimin e hipotezave;
  3. identifikojë objektet e lira, të kufizuara dhe të varura, si dhe formulimin kushtor të një invarianti;
  4. formulojë dhe vërtetojë, me argument sintetik ose analitik, rezultate të zbuluara përmes eksplorimit me GeoGebra;
  5. ndërtojë një vend gjeometrik me Locus, ta dallojë nga gjurma grafike dhe të përcaktojë kushtet e vlefshmërisë së rezultatit;
  6. projektojë një detyrë hetimore për nxënësit, me pyetje, faza eksplorimi, argumentim dhe kriter vlerësimi.
NjësiaPërmbajtjaForma
Leksion, ora 1Gjeometria dinamike; praktikat e tërheqjes; invarianti dhe kushti i ndërtimitTeori, diskutim, demonstrim
Leksion, ora 2Hipoteza dhe vërtetimi; vendi gjeometrik; gjurma kundrejt LocusAnalizë matematikore dhe vizualizim
Seminar, 2 orëTri situata-problem; formim dhe testim hipotezash; vërtetim dhe kritikë didaktikePunë në çifte/grupe, argumentim
Laborator, 1 orëKomanda të shkruara nga studenti; ndërtim autonom; dorëzim .ggbPunë individuale
VëzhgoEksploro konfigurimet
FormuloShkruaj hipotezën
VërtetoJep argument të përgjithshëm
MësoProjekto detyrën për klasën

1. Çfarë shton gjeometria dinamike?

Në një vizatim statik paraqitet një konfigurim i vetëm. Në një mjedis gjeometrik dinamik, objektet janë të lidhura me varësi konstruktive dhe konfigurimi mund të ndryshojë duke ruajtur ato varësi. Kjo hap mundësinë për të vëzhguar një familje figurash, për të zbuluar marrëdhënie dhe për të testuar kundërshembuj të mundshëm.

Tri kategori objektesh

Objekt i lirë: mund të ndryshohet drejtpërdrejt, brenda kushteve të mjedisit (p.sh. A=(1,2)). Objekt i kufizuar: pika lëviz vetëm mbi një objekt bartës (p.sh. P=Point(c), me c rreth). Objekt i varur: përkufizohet nga objekte të tjera (p.sh. M=Midpoint(A,B)).

Një figurë e ndërtuar nuk është thjesht një koleksion objektesh që ndodhen në pozicione të përshtatshme. Ajo është një sistem marrëdhëniesh. Tërheqja e një objekti të lirë ndryshon të dhënat, por jo rregullat sipas të cilave llogariten objektet e varura.

Pyetje hyrëse

Një student vizaton me sy një trekëndësh barabrinjës dhe një tjetër e ndërton duke përdorur dy rrathë me rreze të njëjtë. Çfarë ndryshon kur tërhiqet një kulm i lirë?

Në vizatimin e parë barazia e brinjëve nuk është e garantuar. Në ndërtimin me dy rrathë, kulmi i tretë është prerje e rrethave me qendra te skajet e segmentit bazë dhe rreze sa gjatësia e tij; nga përkufizimi i rrethit pason barazia e tri brinjëve, sa kohë segmenti bazë është jo i degjeneruar.

2. Tërheqja si praktikë njohëse

Tërheqja nuk është një veprim i vetëm i njëtrajtshëm. Studimet e Arzarello, Olivero, Paola dhe Robutti (2002) analizojnë mënyrat me të cilat nxënësit përdorin lëvizjen e objekteve për të kaluar nga vëzhgimi perceptues drejt vetive teorike. Në punimet e mëvonshme, Baccaglini-Frank dhe Mariotti (2010) i kushtojnë vëmendje të veçantë tërheqjes me ruajtje të një vetie (maintaining dragging) dhe formimit të hipotezave.

PraktikaVeprimi i studentitPyetja e mësuesit
Eksploruese (wandering dragging)Lëviz një pikë në konfigurime të ndryshme pa një rezultat të paracaktuarÇfarë vëren se mbetet e njëjtë?
E kufizuar (bound dragging)Lëviz një pikë brenda rrugës së lejuar, për shembull mbi një rrethCili kusht nuk mund të shkelet?
Ruajtëse (maintaining dragging)Përpiqet ta lëvizë pikën duke ruajtur një veti të zbuluar, ende të paimponuar nga ndërtimiÇfarë trajektoreje duket se duhet të ndjekësh për ta ruajtur?
Testuese (dragging test)Provohet në mënyrë sistematike nëse një veti e synuar prishetCili konfigurim do ta kundërshtonte hipotezën tënde?

Kjo tabelë përmbledh funksione didaktike të praktikave të tërheqjes; nuk pretendon të jetë riprodhim fjalë për fjalë ose taksonomi shteruese e autorëve.

Kujdes metodologjik. Testi i tërheqjes mund të zbulojë një ndërtim jo të qëndrueshëm dhe mund të sugjerojë hipoteza. Por një numër i madh provash vizuale nuk përbën vërtetim universal. Nga vëzhgimi duhet kaluar te përkufizimet, teoremat dhe argumentet logjike.

3. Invariantet dhe varësitë konstruktive

Përkufizim operacional

Një invariant është një marrëdhënie ose madhësi që ruhet gjatë ndryshimeve të lejuara të konfigurimit, nën kushtet e ndërtimit. Pohimi i invariancës duhet të specifikojë çfarë lëviz, çfarë mbetet e pandryshuar dhe për cilat konfigurime është i vlefshëm.

3.1 Shembull i plotë: mesi i segmentit

Le të jenë \(A,B\in\mathbb{R}^2\) me \(A\ne B\), dhe le të jetë \(M\) mesi i segmentit \(AB\). Pohimi \(AM=MB\) është invariant kur lëvizin \(A\) ose \(B\) dhe \(M\) mbetet i përkufizuar nga operacioni i mesit.

Ndërtimi 1. Mesi si objekt i varur
Duke ngarkuar GeoGebra…
Tërhiqni pikat A dhe B. Vëzhgoni raportin e gjatësive, pastaj jepni argumentin vektorial.
Shiko komandat dhe rindërtoje vetë
A = (0, 1)
B = (6, 3)
s = Segment(A, B)
M = Midpoint(A, B)
u = Distance(A, M)
v = Distance(M, B)
Vërtetim matematikor

Në koordinata vektoriale, \(\vec m=(\vec a+\vec b)/2\). Prandaj \(\vec m-\vec a=(\vec b-\vec a)/2\) dhe \(\vec b-\vec m=(\vec b-\vec a)/2\). Dy vektorët janë të barabartë; në veçanti, normat e tyre janë të barabarta. Kështu \(AM=MB=AB/2\) për çdo \(A\ne B\). Vërtetimi nuk mbështetet te pozicionet e paraqitura në ekran.

3.2 Konfigurimet e degjeneruara

Nëse \(A=B\), mesi vazhdon të ketë kuptim si pikë, por segmenti nuk përcakton një drejtim jo-zero. Pohimet që përfshijnë drejtëzën \(AB\), pingulen e saj ose këndin me këtë drejtim kërkojnë të përjashtohet rasti \(A=B\). Një kontroll rigoroz i ndërtimit duhet ta thotë shprehimisht këtë.

4. Nga hipoteza empirike te vërtetimi

Një model i dobishëm i arsyetimit matematik në një mjedis dinamik është: situatë → eksplorim → veti e vëzhguar → hipotezë e kushtëzuar → përpjekje për kundërshembull → vërtetim → reflektim didaktik.

4.1 Shembull: teorema e Varignon-it

Le të jetë \(ABCD\) një katërkëndësh i thjeshtë, jo i degjeneruar; \(M,N,P,Q\) janë përkatësisht meset e brinjëve \(AB,BC,CD,DA\). Eksplorimi sugjeron se \(MNPQ\) është paralelogram.

Ndërtimi 2. Hipoteza e Varignon-it
Duke ngarkuar GeoGebra…
Tërhiqni A, B, C, D dhe kërkoni konfigurime ku katërkëndëshi është jo i mysët. A prishet paralelizmi i brinjëve të MNPQ?
Shiko komandat
A = (0, 0)
B = (6, -1)
C = (7, 4)
D = (1, 5)
kat = Polygon(A, B, C, D)
M = Midpoint(A, B)
N = Midpoint(B, C)
P = Midpoint(C, D)
Q = Midpoint(D, A)
mes = Polygon(M, N, P, Q)
@color mes #0F5E66
@fill mes 0.25
Teoremë dhe vërtetim

Teoremë. Meset e brinjëve të çdo katërkëndëshi (me kulme të renditura) formojnë një paralelogram, duke lejuar raste kufitare të degjeneruara.

Vërtetim. Duke identifikuar pikat me vektorët e pozicionit të tyre, kemi \(\vec m=(\vec a+\vec b)/2\), \(\vec n=(\vec b+\vec c)/2\), \(\vec p=(\vec c+\vec d)/2\), \(\vec q=(\vec d+\vec a)/2\). Atëherë \(\overrightarrow{MN}=\vec n-\vec m=(\vec c-\vec a)/2\) dhe \(\overrightarrow{QP}=\vec p-\vec q=(\vec c-\vec a)/2\). Po kështu \(\overrightarrow{NP}=(\vec d-\vec b)/2=\overrightarrow{MQ}\). Dy çiftet e brinjëve të kundërta kanë vektorë përkatës të barabartë; prandaj \(MNPQ\) është paralelogram kur është jo i degjeneruar. \(\square\)

Kufizim: në konfigurime të caktuara, pikat e mesit mund të jenë kolineare ose të përputhen dhe katërkëndëshi i mesave degjenerohet. Formulimi vektorial mbetet i vlefshëm edhe atëherë.

Pyetje kërkimore 4.1

Kur është paralelogrami i Varignon-it drejtkëndësh? Kur është romb? Kur është katror? Shkruani kushte në termat e diagonaleve të katërkëndëshit fillestar.

Brinjët \(MN\) dhe \(NP\) janë paralele dhe të barabarta, përkatësisht, me gjysmat e diagonaleve \(AC\) dhe \(BD\). Prandaj paralelogrami i mesave është drejtkëndësh nëse diagonalet \(AC\) dhe \(BD\) janë pingule; është romb nëse këto diagonale kanë gjatësi të barabarta; dhe është katror nëse ato janë njëkohësisht pingule dhe të barabarta. Për karakterizimet jo të degjeneruara supozojmë se të dy diagonalet kanë gjatësi pozitive dhe figura e mesave ka syprinë pozitive.

5. Gjurma dhe vendi gjeometrik

Dallim konceptual

Gjurma është një regjistrim vizual i pozicioneve të kaluara të një objekti gjatë lëvizjes; ajo varet nga rruga dhe mënyra e eksplorimit. Vendi gjeometrik është bashkësia e të gjitha pikave që plotësojnë një kusht të specifikuar. Në GeoGebra, komanda Locus(M, P) mund të ndërtojë vendin e pikës së varur M, ndërsa P lëviz në një objekt bartës.

5.1 Problem i plotë me vend gjeometrik

Jepen \(O=(0,0)\) dhe \(B=(4,0)\). Pika \(P\) lëviz në rrethin \(c\) me qendër O dhe rreze 4. \(M\) është mesi i segmentit \(BP\). Gjeni dhe vërtetoni vendin gjeometrik të M.

Ndërtimi 3. Vendi i mesit të një segmenti lëvizës
Duke ngarkuar GeoGebra…
Lëvizni P mbi c. Krahasoni loc me rrethin target. Përpara se të hapni vërtetimin, parashikoni qendrën dhe rrezen e vendit.
Komandat GeoGebra — rindërtojeni vetë
O = (0, 0)
B = (4, 0)
c = Circle(O, B)
P = Point(c)
s = Segment(B, P)
M = Midpoint(B, P)
H = Midpoint(O, B)
loc = Locus(M, P)
target = Circle(H, 2)
@color loc #0F5E66
@color target #B0782B
@hide s
Vërtetimi në të dy drejtimet

Le të jenë \(\vec o=\vec 0\), \(\vec b=(4,0)\), \(\vec p\) vektori i pozicionit të P, dhe \(\vec m=(\vec b+\vec p)/2\). Meqë \(\|\vec p\|=4\) dhe \(\vec h=\vec b/2\), kemi \[\|\vec m-\vec h\|=\left\|\frac{\vec b+\vec p}{2}-\frac{\vec b}{2}\right\|=\frac{\|\vec p\|}{2}=2.\] Pra çdo M i ndërtuar shtrihet në rrethin me qendër H dhe rreze 2. Anasjelltas, për çdo M në këtë rreth vendosim \(\vec p=2\vec m-\vec b\). Atëherë \(\|\vec p\|=2\|\vec m-\vec b/2\|=4\), prandaj P i përket c dhe M është mesi i BP. Kështu vendi gjeometrik është pikërisht rrethi me qendër H dhe rreze 2.

Pse duhen të dy drejtimet? Drejtimi i parë jep vetëm përfshirjen e vendit në rreth; drejtimi i dytë tregon që asnjë pikë e rrethit nuk mungon.

Pyetje 5.1

A mjafton një gjurmë që duket rreth për të provuar se vendi gjeometrik është i gjithë rrethi? Çfarë mungon?

Jo. Gjurma mund të jetë vetëm një nënbashkësi e trajektores, dhe ekranit i mungon saktësia matematike. Duhet të vërtetohet së pari se çdo pikë e gjeneruar plotëson kushtin e rrethit, dhe pastaj se çdo pikë e atij rrethi realizohet nga një pozicion i lejueshëm i P.

6. Seminari — 2 orë

Aktiviteti 1 (25 minuta): nga skica te invarianti

Në çifte, krijoni dy versione të një trekëndëshi barabrinjës: (a) tri pika të lira të rregulluara me sy, (b) një ndërtim ku kulmi i tretë është prerja e dy rrathëve me rreze sa brinja bazë. Formuloni një protokoll tërheqjeje që të dallojë dy versionet dhe shënoni tre konfigurime, përfshirë një pranë degjenerimit.

Për ndërtimin (b), nëse C i përket njëkohësisht rrethit me qendër A dhe rreze AB, si dhe rrethit me qendër B dhe rreze AB, atëherë AC=AB=BC. Kushti A≠B është i nevojshëm për dy prerje të dallueshme dhe një trekëndësh jo të degjeneruar. Në skicë, pikat nuk varen nga këto kushte.

Aktiviteti 2 (35 minuta): hipoteza e Varignon-it

Përdorni Ndërtimin 2. Për çdo çift studentësh: (i) formuloni pohimin në formë kushtore; (ii) provoni katër konfigurime, duke përfshirë një jo të mysët; (iii) jepni vërtetimin me teoremën e segmentit të mesëm ose me vektorë; (iv) formuloni kushtet për drejtkëndëshin, rombin dhe katrorin e mesave.

Aktiviteti 3 (25 minuta): gjurma dhe vendi

Në Ndërtimin 3, fshihni përkohësisht loc dhe përdorni gjurmën e M. Shpjegoni çfarë tregon gjurma e vëzhguar; riktheni loc, përcaktoni kushtin analitik të rrethit dhe vërtetoni të dy përfshirjet e vendit gjeometrik.

Diskutim përmbyllës (15 minuta)

Një mësues thotë: “Meqë figura mbeti paralelogram pas njëqind tërheqjesh, teorema është vërtetuar.” Vlerësoni këtë pohim, duke bërë dallimin ndërmjet evidencës eksploruese, invariancës konstruktive dhe vërtetimit deduktiv.

7. Laboratori — 1 orë

Laboratori aktiv i javës 2

Hap laboratorin interaktiv: nga tërheqja te prova →

Tri misione në një mjedis GeoGebra që fillon bosh: mesi i segmentit, paralelogrami i Varignon-it dhe vendi gjeometrik. Studenti shkruan komandat, kontrollon objektet dhe formulon vërtetimin. Kontrolli automatik i një konfigurimi numerik nuk përbën vërtetim.

Objektivi: studenti i shkruan vetë komandat dhe krijon vendin gjeometrik, pa e zëvendësuar me një figurë të ngjashme të vizatuar me dorë. Përdorni GeoGebra Classic.

KohaDetyra e verifikueshme
10 minKrijoni O=(0,0), B=(4,0), c=Circle(O,B), P=Point(c). Provoni tërheqjen e P.
15 minKrijoni M=Midpoint(B,P) dhe loc=Locus(M,P). Shpjegoni varësitë e M dhe P.
15 minNdërtoni H=Midpoint(O,B), target=Circle(H,2); krahasoni vendet dhe vërtetoni barazinë e tyre.
10 minNdryshoni rrezen fillestare në R dhe shprehni rrezen e vendit gjeometrik në varësi të R.
10 minRuani skedarin .ggb, shkruani protokollin e komandave dhe përgatisni një pyetje për nxënësit.
Komandat që duhet të zotërohen
O = (0, 0)
B = (4, 0)
c = Circle(O, B)
P = Point(c)
M = Midpoint(B, P)
H = Midpoint(O, B)
loc = Locus(M, P)
target = Circle(H, 2)

Shkruajini nga një rresht në fushën e hyrjes së GeoGebra-s. Komandat e ndërtimit janë të ndryshme nga direktivat e stilizimit të faqes, si @color, të cilat nuk duhen shkruar në GeoGebra.

Rikthehu te Studio e Komandave të javës 1

Dorëzimi individual

(1) skedar funksional .ggb; (2) protokolli i komandave; (3) vërtetim në të dy drejtimet; (4) një aktivitet hetimor 10-minutësh për klasën e zgjedhur, me parakushtet, pyetjen eksploruese, pyetjen e vërtetimit dhe parashikimin e një keqkuptimi të mundshëm.

8. Kontrolli i të nxënit

Pyetja 1 · Konceptuale

Çfarë dallimi ka ndërmjet një veti të ruajtur nga ndërtimi dhe një vetie që studenti përpiqet ta ruajë duke lëvizur pikën?

Në rastin e parë varësia është e koduar në ndërtim dhe vetia ruhet për çdo konfigurim ku ndërtimi është i përcaktuar. Në të dytin vetia nuk është e imponuar; studenti kërkon pozicione që e plotësojnë, çka mund të sugjerojë një vend gjeometrik ose një kusht të ri.

Pyetja 2 · Matematikore

Nëse P lëviz në një rreth me qendër O dhe rreze R dhe M është mesi i BP, ku B është pikë fikse, cili është vendi gjeometrik i M?

Rrethi me qendër H, mesi i OB, dhe rreze R/2. Nga \(\vec m=(\vec b+\vec p)/2\), \(\vec h=(\vec o+\vec b)/2\) del \(\|\vec m-\vec h\|=\|\vec p-\vec o\|/2=R/2\). Drejtimi i anasjelltë merret nga \(\vec p=2\vec m-\vec b\).

Pyetja 3 · Didaktike

Si do ta ndryshonit aktivitetin e Varignon-it për një klasë VIII–IX dhe për një klasë XI–XII?

Në VIII–IX mund të përdoren segmentet e mesme të trekëndëshit, matjet dhe testi i tërheqjes, për të ndërtuar një argument sintetik të përshtatshëm me parakushtet. Në XI–XII mund të kërkohet vërtetimi vektorial dhe karakterizimi i rombit, drejtkëndëshit dhe katrorit përmes diagonaleve. Në të dy nivelet është i domosdoshëm kalimi nga rastet e vëzhguara te një argument i përgjithshëm.

Rubrika analitike · 100 pikë
KriteriPikë
Komandat, strukturat e varësisë dhe skedari funksional25
Testim sistematik, përfshirë raste kufitare15
Vërtetim matematikor korrekt dhe i plotë35
Projektim didaktik, pyetje dhe reflektim25

Rubrika është instrument i propozuar për vlerësimin formues të javës; nuk ndryshon automatikisht skemën institucionale të vlerësimit të lëndës.

Fjalorth

Tërheqje dinamike
Lëvizja e kontrolluar e një objekti për të eksploruar ose testuar marrëdhënie gjeometrike.
Invariant
Veti që ruhet në klasën e konfigurimeve të lejuara.
Ndërtim i qëndrueshëm
Ndërtim ku marrëdhëniet e kërkuara garantohen nga varësitë konstruktive.
Gjurma
Regjistrim grafik i pozicioneve të vizituara gjatë lëvizjes.
Vend gjeometrik
Bashkësi e përcaktuar nga kushti që duhet të plotësojnë të gjitha pikat e saj dhe vetëm ato.

Literatura dhe burimet metodologjike

  1. Arzarello, F., Olivero, F., Paola, D., & Robutti, O. (2002). A cognitive analysis of dragging practises in Cabri environments. ZDM, 34(3), 66–72. Regjistri bibliografik.
  2. Baccaglini-Frank, A., & Mariotti, M. A. (2010). Generating conjectures in dynamic geometry: The maintaining dragging model. International Journal of Computers for Mathematical Learning, 15(3). Regjistri ERIC.
  3. GeoGebra. Manual: Locus Command. Dokumentacioni.
  4. GeoGebra. Manual: Tracing. Dokumentacioni.
  5. GeoGebra. Manual: Midpoint Command. Dokumentacioni.

Referencat ofrojnë mbështetjen teorike për praktikat e tërheqjes dhe dokumentacionin teknik për komandat; shembujt, vërtetimet dhe sekuencat e aktiviteteve janë përgatitur për këtë leksion.