Rezultatet e të nxënit
Pas këtij leksioni, studenti:
- shpjegon me fjalët e veta çfarë kuptohet me vizualizim në matematikë dhe dallon tri rolet e tij në të nxënë;
- identifikon regjistrat e përfaqësimit në një detyrë dhe dallon trajtimin brenda një regjistri nga shndërrimi ndërmjet regjistrave;
- argumenton pse figura nuk është vërtetim dhe njeh situata ku perceptimi çon në përfundime të gabuara;
- përshkruan idenë themelore të GeoGebra-s (lidhja e dyanshme gjeometri–algjebër) dhe dallon objektet e lira nga objektet e varura;
- dallon vizatimin nga ndërtimi dhe përdor testin e tërheqjes për të kontrolluar nëse një ndërtim është i qëndrueshëm.
| Ora | Përmbajtja | Forma e punës |
|---|---|---|
| Ora 1 (leksion) | §1 Vizualizimi: përkufizimi, tri rolet; vërtetimi pa fjalë | Leksion me ndërtime dinamike |
| Ora 2 (leksion) | §2 Regjistrat e përfaqësimit; §3 Kufijtë e figurës; §4 GeoGebra | Leksion, diskutim në çifte |
| Ora 3 (seminar) | §5 Vizatimi kundrejt ndërtimit; Aktiviteti 1 dhe 2 | Punë në çifte me kompjuter |
| Ora 4 (seminar) | Aktiviteti 3 dhe 4; diskutimi përmbyllës | Grupe me 3–4 studentë |
| Laboratori (1 orë) | §7 Ndërtime të qëndrueshme; ruajtja dhe ndarja e skedarëve | Punë individuale |
1.Pse mësim i vizuar?
Në shumicën e shkencave, objekti i studimit mund të vëzhgohet drejtpërdrejt: biologu sheh qelizën nën mikroskop, kimisti mat reagimin. Në matematikë kjo nuk ndodh. Askush nuk ka parë ndonjëherë "numrin 3", "funksionin" apo "drejtëzën" (vija që vizatojmë në dërrasë ka gjerësi dhe mbaron, ndërsa drejtëza nuk ka as njërën as tjetrën). Kemi qasje te objektet matematikore vetëm përmes përfaqësimeve të tyre: shenjave, figurave, formulave, tabelave dhe fjalëve.
Ky fakt i thjeshtë ka pasoja të mëdha për mësuesin. Nëse nxënësi e njeh funksionin vetëm si formulë, ai e njeh vetëm një fytyrë të tij. Nëse e njeh vetëm si grafik, rrezikon të ngatërrojë objektin me vizatimin e tij. Të kuptuarit matematik lind kur nxënësi arrin të lëvizë lirshëm ndërmjet përfaqësimeve të ndryshme dhe të njohë të njëjtin objekt pas secilës prej tyre.
Vizualizimi është njëkohësisht aftësi, proces dhe produkt: krijimi, interpretimi, përdorimi i figurave, imazheve dhe diagrameve (në letër, në mendje ose me mjete teknologjike) dhe reflektimi mbi to, me qëllim që të përçojmë informacion, të mendojmë dhe të zhvillojmë ide që më parë nuk i njihnim, si dhe të përparojmë në të kuptuar (Arcavi, 2003, f. 217).
Vini re tre elementë të këtij përkufizimi. Së pari, vizualizimi nuk është vetëm "të shikosh një figurë", por edhe ta krijosh dhe ta interpretosh atë. Së dyti, imazhet mund të jenë edhe të brendshme, në mendje. Së treti, qëllimi është njohës: të mendosh dhe të kuptosh, jo të zbukurosh mësimin.
"Mësim i vizuar" nuk do të thotë mësim me shumë ngjyra, foto dhe animacione. Një prezantim plot imazhe mund të jetë krejt jo-vizual nga pikëpamja matematikore, nëse imazhet nuk mbartin strukturë matematikore. Anasjelltas, një skicë e thjeshtë me laps mund të jetë thellësisht vizuale, nëse e bën të dukshme një marrëdhënie që formula e fsheh.
1.1 Një shembull: shuma e numrave tek
Le të shqyrtojmë pohimin klasik:
\[1+3+5+\dots+(2n-1)=n^2 .\]
Ai mund të vërtetohet me induksion matematik, por vërtetimi me induksion na bind se pohimi është i vërtetë pa na treguar pse është i vërtetë. Ndërtimi më poshtë e tregon arsyen: çdo numër tek \(2k-1\) është një "kënd" në formë L-je, që i shtohet katrorit \((k-1)\times(k-1)\) dhe e kthen në katror \(k\times k\).
Komandat e ndërtimit
n = Slider(1, 10, 1) SetValue(n, 4) L = Sequence(Polygon((0, k - 1), (k - 1, k - 1), (k - 1, 0), (k, 0), (k, k), (0, k)), k, 1, n) @color L #0F5E66 @fill L 0.35 tekst = "1 + 3 + 5 + ... + (2·" + n + " − 1) = " + n + "² = " + n^2 SetCoords(tekst, 11, 6)
Ndërtimi i mësipërm a është vërtetim i pohimit për çdo \(n\), apo vetëm verifikim për \(n=1,2,\dots,10\)? Argumentoni.
Si figurë statike për vlera të veçanta, ndërtimi është vetëm verifikim. Por ai mbart një argument të përgjithshëm, që mund të shkruhet për çdo \(k\): shtresa e \(k\)-të është diferenca e dy katrorëve,
\[k^2-(k-1)^2=2k-1 ,\]
prandaj, duke mbledhur për \(k=1,\dots,n\), shuma "teleskopike" jep \(n^2-0^2=n^2\). Figura bëhet vërtetim kur lexuesi e sheh atë si figurë gjenerike, pra si përfaqësuese të një situate të përgjithshme dhe jo të një rasti të veçantë. Ky kalim nga "shoh këtë rast" te "shoh çdo rast" nuk ndodh vetvetiu: është pikërisht detyra e mësuesit ta bëjë të qartë.
1.2 Tri rolet e vizualizimit
Arcavi (2003) dallon disa role që vizualizimi luan në të nxënit e matematikës. Për mësuesin janë veçanërisht të rëndësishme tri prej tyre:
- Mbështetje dhe ilustrim i rezultateve simbolike. Figura e bën të prekshëm një rezultat të fituar me mjete algjebrike, si në shembullin e mësipërm.
- Zgjidhje e konfliktit ndërmjet intuitës dhe rezultatit formal. Ndonjëherë llogaritja jep një rezultat të saktë që intuita e nxënësit e refuzon; përfaqësimi vizual mund ta pajtojë intuitën me rezultatin.
- Rikthim te kuptimi konceptual. Kur nxënësi zbaton një procedurë mekanikisht, figura e detyron të rikthehet te kuptimi i objekteve dhe i veprimeve.
Shumë nxënës (dhe jo vetëm nxënës) besojnë se nëse e zgjatim një litar rreth Ekuatorit me 1 metër dhe e ngremë njëtrajtësisht, hapësira nën të do të jetë e papërfillshme. Llogaritja jep: nëse \(2\pi R\) rritet me 1, rrezja rritet me
\[\Delta R=\dfrac{1}{2\pi}\approx 0{,}16\ \text{m},\]
pavarësisht nga \(R\). Rezultati duket i pabesueshëm. Një ndërtim dinamik me dy rrathë bashkëqendrorë, ku rrezja e rrethit të brendshëm ndryshon me rrëshqitës ndërsa diferenca e gjatësive mbetet 1, e bën të dukshëm faktin që \(\Delta R\) nuk varet nga \(R\). Kjo është vizualizim në rolin e dytë.
2.Regjistrat e përfaqësimit
Psikologu dhe didakti francez Raymond Duval ka ndërtuar një nga teoritë më me ndikim për rolin e përfaqësimeve në matematikë. Pika e tij e nisjes është ajo që ai e quan paradoks kognitiv: nga njëra anë, objektet matematikore janë të arritshme vetëm përmes përfaqësimeve; nga ana tjetër, nxënësi duhet të mos e ngatërrojë objektin me përfaqësimin e tij (Duval, 2006). Si mund ta dallojë nxënësi objektin nga përfaqësimi, kur nuk ka asnjë mënyrë tjetër për ta arritur objektin?
Përgjigja e Duval-it është se të kuptuarit lind nga koordinimi i disa regjistrave. Një regjistër i përfaqësimit semiotik është një sistem shenjash me rregullat e veta të formimit dhe të veprimit. Në matematikën shkollore dallojmë të paktën katër regjistra:
| Regjistri | Shembuj | Veprime tipike brenda regjistrit |
|---|---|---|
| Gjuha natyrore | "Bashkësia e pikave të barazlarguara nga dy pika të dhëna" | Riformulimi, përkufizimi, argumentimi |
| Simbolik-algjebrik | \(y=2x+1\), \(\;x^2-4=0\) | Shndërrimet algjebrike, zgjidhja e ekuacioneve |
| Grafik (kartezian) | Grafiku i një funksioni, bashkësia e zgjidhjeve në plan | Leximi i pikave, i rritjes, i prerjeve |
| Figural (gjeometrik) | Trekëndëshi me lartësitë e tij, hapja e një kubi | Ndarja e figurës, rindërtimi, lëvizja e pjesëve |
2.1 Trajtimi dhe shndërrimi
Trajtim quhet një transformim i përfaqësimit që ndodh brenda të njëjtit regjistër (p.sh., zgjidhja e një ekuacioni hap pas hapi).
Shndërrim (konvertim) quhet një transformim i përfaqësimit që ndryshon regjistrin, duke ruajtur objektin e përfaqësuar (p.sh., kalimi nga ekuacioni \(y=2x+1\) te grafiku i tij, ose anasjelltas).
Duval vëren se mësimi tradicional i jep përparësi trajtimit, ndërkohë që burimi kryesor i vështirësive të nxënësve është shndërrimi. Për më tepër, shndërrimi nuk është simetrik: të kalosh nga ekuacioni te grafiku është zakonisht më e lehtë se të kalosh nga grafiku te ekuacioni. Vështirësia rritet veçanërisht kur dy përfaqësimet nuk janë kongruente, pra kur njësitë kuptimore të njërit nuk u korrespondojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë njësive të tjetrit.
(a) "Bashkësia e pikave, ordinata e të cilave është e barabartë me abshisën" \(\;\longrightarrow\;\) \(y=x\). Këtu fjalët dhe simbolet korrespondojnë një për një: shndërrimi është kongruent dhe i lehtë.
(b) "Bashkësia e pikave, abshisa dhe ordinata e të cilave kanë të njëjtën shenjë" \(\;\longrightarrow\;\) \(xy>0\). Këtu asnjë fjalë e fjalisë nuk i korrespondon shumëzimit, dhe asnjë simbol i formulës nuk i korrespondon fjalës "shenjë": nxënësi duhet të rindërtojë vetë arsyetimin "dy numra kanë të njëjtën shenjë atëherë dhe vetëm atëherë kur prodhimi i tyre është pozitiv". Shndërrimi është jo-kongruent, dhe pikërisht këtu gabojnë shumë nxënës. Shndërrimi i mëtejshëm në regjistrin grafik (kuadranti I dhe III, pa boshtet) kërkon një hap të tretë.
GeoGebra është ndërtuar mbi idenë e shndërrimit të menjëhershëm ndërmjet regjistrave: çdo objekt shfaqet njëkohësisht në Pamjen Algjebrike dhe në Pamjen Grafike, dhe ndryshimi në njërën reflektohet menjëherë në tjetrën (Hohenwarter & Jones, 2007). Ndërtimi i mëposhtëm e tregon këtë për familjen e drejtëzave \(y=mx+q\).
Komandat e ndërtimit
m = Slider(-4, 4, 0.1) q = Slider(-4, 4, 0.1) SetValue(m, 1.5) SetValue(q, 1) f(x) = m x + q @color f #0F5E66 P = (0, q) Q = (1, m + q) R = (1, q) segmentPR = Segment(P, R) segmentRQ = Segment(R, Q) @color segmentPR #2F7A45 @color segmentRQ #2F7A45 @nolabel segmentPR @nolabel segmentRQ @nolabel R
Në Ndërtimin 2, cili ndryshim në regjistrin grafik i korrespondon ndryshimit të shenjës së \(m\)? Po kalimit të \(q\) nga 1 në \(-2\)? Formuloni përgjigjen një herë në gjuhë natyrore dhe një herë në gjuhë simbolike.
Shenja e \(m\): kur \(m>0\), drejtëza "ngjitet" nga e majta në të djathtë (funksioni rritës); kur \(m<0\), "zbret" (funksioni zbritës); kur \(m=0\), drejtëza është paralele me boshtin \(Ox\). Simbolikisht: për \(x_1<x_2\), \(f(x_2)-f(x_1)=m(x_2-x_1)\), që ka shenjën e \(m\).
Ndryshimi i \(q\): drejtëza zhvendoset paralelisht me 3 njësi poshtë, sepse \(q\) është ordinata e pikës së prerjes me boshtin \(Oy\). Simbolikisht: \(y=mx-2=(mx+1)-3\).
Vini re: pyetja ka kërkuar dy shndërrime (grafik \(\to\) gjuhë natyrore dhe grafik \(\to\) simbole). Pikërisht këto kërkesa e ndërtojnë kuptimin, jo vetëm vëzhgimi i ndërtimit.
Komandat e ndërtimit
zona: x y > 0 @color zona #1B8A8F @fill zona 0.18 P = (2, -1) @color P #A23B4A tekst = If(x(P) y(P) > 0, "x(P)·y(P) > 0: pika i përket bashkësisë", "x(P)·y(P) ≤ 0: pika nuk i përket bashkësisë") SetCoords(tekst, -4.6, 3.4)
3.Kufijtë e figurës: kur sytë gënjejnë
Vizualizimi ka edhe anën tjetër të medaljes. Figura është gjithmonë një rast i veçantë dhe e pasaktë: ajo tregon gjithmonë më shumë se sa thotë hipoteza (një trekëndësh i vizatuar ka gjithmonë një formë të caktuar) dhe njëkohësisht më pak (nuk mund të tregojë "të gjithë trekëndëshat"). Fischbein (1993) e përshkruan objektin gjeometrik si koncept figural: një entitet mendor që ka njëkohësisht karakter konceptual (përkufizimi) dhe karakter figural (forma). Shumë gabime në gjeometri lindin kur karakteri figural "e mund" karakterin konceptual (Fischbein, 1993).
"Pohim": Çdo trekëndësh është dybrinjënjëshëm.
"Vërtetim": Le të jetë \(ABC\) një trekëndësh. Le të jetë \(P\) pika e prerjes së përgjysmores së këndit \(C\) me simetralen e brinjës \(AB\). Ndërtojmë pingulet \(PE\perp AC\) dhe \(PF\perp BC\). Meqë \(P\) ndodhet në përgjysmoren e këndit \(C\), kemi \(PE=PF\) dhe \(CE=CF\). Meqë \(P\) ndodhet në simetralen e \(AB\), kemi \(PA=PB\). Nga barazimi i trekëndëshave kënddrejtë \(PEA\) dhe \(PFB\) (hipotenuzë dhe katet), del \(EA=FB\). Atëherë \(CA=CE+EA=CF+FB=CB\). \(\blacksquare\)
Çdo hap duket i rregullt, nëse e vizatojmë figurën "me dorë" me pikën \(P\) brenda trekëndëshit. Ndërtimi i saktë e zbulon menjëherë gabimin.
Komandat e ndërtimit
A = (0, 0) B = (8, 0) C = (2.5, 5) t = Polygon(A, B, C) @color t #0F5E66 @fill t 0.12 pc = AngleBisector(A, C, B) sab = PerpendicularBisector(A, B) @color pc #B0782B @color sab #5B4A9B P = Intersect(pc, sab) @color P #A23B4A k = Circle(A, B, C) @color k #9AA3AE lac = Line(A, C) lbc = Line(B, C) @color lac #C9CED6 @color lbc #C9CED6 E = ClosestPoint(lac, P) F = ClosestPoint(lbc, P) pe = Segment(P, E) pf = Segment(P, F) @color pe #A23B4A @color pf #A23B4A
Gjeni gabimin në "vërtetim". Pse pika \(P\) ndodhet gjithmonë mbi rrethin e jashtëshkruar?
Pse \(P\) është mbi rreth. Përgjysmorja e këndit \(C\) e pret rrethin e jashtëshkruar në një pikë \(M\) të ndryshme nga \(C\). Meqë këndet rrethore \(\angle ACM\) dhe \(\angle MCB\) janë të barabartë, harqet \(AM\) dhe \(MB\) janë të barabartë, prandaj \(MA=MB\), pra \(M\) ndodhet edhe në simetralen e \(AB\). Kështu \(P=M\) (kur \(CA\neq CB\), dy drejtëzat priten në një pikë të vetme). Pra \(P\) është mesi i harkut \(AB\) që nuk përmban \(C\) dhe ndodhet jashtë trekëndëshit.
Gabimi. Pika \(P\) ndodhet mbi përgjysmoren e këndit \(C\), prandaj këmbët \(E\) dhe \(F\) ndodhen mbi gjysmëdrejtëzat \(CA\) dhe \(CB\), me \(CE=CF=t\). Atëherë \(EA=|CA-t|\) dhe \(FB=|CB-t|\). Barazimi \(EA=FB\), me \(CA\neq CB\), është i mundur vetëm kur \(CA-t=-(CB-t)\), pra kur
\[t=\dfrac{CA+CB}{2}.\]
Le të jetë, për shembull, \(CA>CB\). Atëherë \(CB<t<CA\): pika \(E\) ndodhet gjithmonë brenda brinjës \(AC\), ndërsa \(F\) ndodhet gjithmonë në zgjatimin e brinjës \(BC\) përtej \(B\). Pra
\[CA=CE+EA,\qquad \text{por}\qquad CB=CF-FB ,\]
dhe nga \(CE=CF\), \(EA=FB\) del \(CA-CB=2\,EA\), jo \(CA=CB\). "Vërtetimi" mbledh gjatësitë sipas një renditjeje të pikave që figura e pamundur e sugjeron, por që në asnjë trekëndësh jo dybrinjënjëshëm nuk vlen. Mësimi didaktik: figura e gabuar mbart hipoteza të heshtura (këtu: "\(P\) është brenda trekëndëshit") që nuk janë vërtetuar kurrë.
Ky shembull ka vlerë të dyfishtë në klasë. Nga njëra anë, tregon që figura nuk vërteton. Nga ana tjetër, tregon që figura e ndërtuar saktë është mjet i fuqishëm kontrolli. Mjedisi dinamik nuk e zëvendëson vërtetimin, por e mbron nxënësin nga figurat e pamundura dhe i jep material për hipoteza të sakta.
4.GeoGebra: ideja dhe ndërfaqja
GeoGebra lindi në vitin 2001–2002 si projekt i tezës së masterit të Markus Hohenwarter-it në Universitetin e Salzburgut, me një ide të qartë që shprehet edhe në emër: Geometri + Algjebra. Para saj, mësuesit zgjidhnin ndërmjet programeve të gjeometrisë dinamike (si Cabri ose Geometer's Sketchpad) dhe sistemeve të llogaritjes simbolike; GeoGebra i bashkon në një mjedis të vetëm (Hohenwarter & Jones, 2007). Sot është falas, funksionon në shfletues, kompjuter, tablet dhe telefon, dhe ka ndërfaqe në gjuhën shqipe.
4.1 Pamjet kryesore
| Pamja | Çfarë tregon | Përdorimi tipik në shkollë |
|---|---|---|
| Pamja Algjebrike | Përkufizimet dhe vlerat e objekteve | Regjistri simbolik; leximi i ekuacioneve dhe i koordinatave |
| Pamja Grafike (2D) | Objektet në plan | Gjeometria, grafikët e funksioneve |
| Pamja Grafike 3D | Objektet në hapësirë | Trupat gjeometrikë, prerjet, sipërfaqet |
| Pamja CAS | Llogaritje simbolike të sakta | Faktorizimi, zgjidhja e ekuacioneve, derivatet |
| Fletëllogaritësja | Tabelë qelizash të lidhura me objektet | Të dhënat, vargjet, statistika |
| Pamja e Probabilitetit | Shpërndarjet dhe probabilitetet | Statistika dhe probabiliteti në shkollën e mesme |
4.2 Objektet e lira dhe objektet e varura
Në GeoGebra, një objekt është i lirë kur nuk varet nga asnjë objekt tjetër (p.sh., pika \(A=(1,2)\)); ai mund të lëvizet drejtpërdrejt. Një objekt është i varur kur përkufizohet me anë të objekteve të tjera (p.sh., mesi i segmentit \(AB\)); ai nuk mund të lëvizet drejtpërdrejt, por lëviz kur lëvizin objektet nga të cilat varet.
Ky dallim nuk është thjesht teknik: ai është përkthimi në softuer i strukturës logjike të një ndërtimi gjeometrik. Hipotezat e problemit janë objektet e lira (ose kushtet që ato plotësojnë); përfundimet janë veti të objekteve të varura. Kur tërheqim objektet e lira, po "provojmë" një familje të tërë rastesh që plotësojnë të njëjtat hipoteza. Kjo është arsyeja pse tërheqja (zvarritja e objekteve me miun) është mjeti më i rëndësishëm didaktik i gjeometrisë dinamike, të cilit do t'i kushtojmë Leksionin 2.
Çdo veprim me mjete mund të kryhet edhe me komandë të shkruar në fushën e hyrjes. Komandat kanë emra të përkthyer në shqip, por GeoGebra pranon gjithmonë edhe emrat në anglisht, të cilët i përdorim në këtë cikël leksionesh për qëndrueshmëri. Disa shembuj:
A = (1, 2) // pikë e lirë s = Segment(A, B) // segmenti AB M = Midpoint(A, B) // mesi i AB c = Circle(A, 3) // rrethi me qendër A dhe rreze 3 p = PerpendicularLine(M, s) // pingulja nga M mbi s a = Slider(0, 5, 0.1) // rrëshqitës
5.Vizatimi kundrejt ndërtimit
Literatura didaktike dallon prej kohësh vizatimin (një skicë konkrete, në letër ose ekran) nga figura gjeometrike (objekti teorik që vizatimi përfaqëson). Në mjedisin dinamik ky dallim merr një kuptim operacional shumë të qartë:
Një ndërtim në mjedis dinamik quhet i qëndrueshëm (ang. robust) kur vetitë e kërkuara ruhen gjatë tërheqjes së çdo objekti të lirë. Një vizatim që i ka vetitë e kërkuara vetëm "me sy" prishet me tërheqjen e parë. Kontrolli me tërheqje quhet testi i tërheqjes.
Komandat e ndërtimit
E = (1, 1) F = (4, 1) G = (4.05, 4) H = (0.95, 3.98) q1 = Polygon(E, F, G, H) @color q1 #A23B4A @fill q1 0.2 K = (7, 1) L = (10, 1) q2 = Polygon(K, L, 4) @color q2 #0F5E66 @fill q2 0.2 t1 = "Vizatuar me sy" SetCoords(t1, 1, 5) t2 = "Ndërtuar" SetCoords(t2, 7.6, 5)
Figura e kuqe është vizatim: katër pika të lira të vendosura afërsisht. Figura e gjelbër është ndërtim: dy pika të lira dhe një kusht (shumëkëndësh i rregullt me 4 brinjë); kulmet e tjera janë objekte të varura. Kur tërheqim \(K\) ose \(L\), katrori zmadhohet, zvogëlohet, rrotullohet, por mbetet katror. Kjo është ajo që quajmë invariant.
Healy (2000) dhe Laborde (2005) kanë treguar se ka vend edhe për ndërtimet e buta (ang. soft), ku njëra prej vetive vendoset qëllimisht "me sy", në mënyrë që nxënësi të kërkojë me tërheqje pozicionet ku vetia plotësohet. Për shembull, nxënësi tërheq një pikë derisa dy segmente "duken" të barabartë, dhe vëren çfarë vetie tjetër shfaqet në atë moment. Ndërtimet e buta ndihmojnë në zbulimin e varësive ndërmjet vetive, ndërsa ndërtimet e qëndrueshme ndihmojnë në verifikimin e tyre (Laborde, 2005). Mësuesi duhet t'i njohë të dyja dhe t'i përdorë me qëllim.
Në Ndërtimin 5, sa objekte të lira ka figura e kuqe dhe sa figura e gjelbër? Çfarë tregon ky numër për "shkallën e lirisë" së secilës figurë?
Figura e kuqe ka 4 pika të lira, pra 8 koordinata të pavarura: ajo mund të marrë formën e çdo katërkëndëshi. Figura e gjelbër ka 2 pika të lira, pra 4 koordinata të pavarura, sa janë edhe "shkallët e lirisë" së një katrori në plan (pozicioni: 2, madhësia: 1, drejtimi: 1). Në këtë shembull, katrori i ndërtuar ka numrin e pritshëm të parametrave të pavarur. Megjithatë, përputhja e shkallëve të lirisë nuk mjafton vetë për të garantuar qëndrueshmërinë; ajo duhet provuar me varësitë gjeometrike dhe testin e tërheqjes. Ky është një kriter i dobishëm për të vlerësuar ndërtimet e nxënësve.
Për çdo ndërtim, studenti dorëzon: (i) protokollin e varësive; (ii) të paktën tri prova me tërheqje, përfshirë një konfigurim kufitar; (iii) formulimin e hipotezës dhe vërtetimin matematikor; (iv) një pyetje për nxënësit e arsimit parauniversitar dhe një zgjidhje model; (v) argumentimin didaktik që dallon vëzhgimin empirik nga prova.
6.Seminari
Studentët punojnë në çifte, me një kompjuter për çift (ose me GeoGebra në telefon). Çdo aktivitet përfundon me një diskutim të shkurtër në plenar, ku çiftet paraqesin ndërtimet dhe argumentet e tyre.
Ndërtoni në GeoGebra një katror \(ABCD\) pa përdorur mjetin "Shumëkëndësh i rregullt", në tri mënyra të ndryshme. Për secilën mënyrë:
- shkruani protokollin e ndërtimit në gjuhë natyrore (hap pas hapi);
- kryeni testin e tërheqjes;
- shkruani cila teoremë ose cili përkufizim garanton që figura është katror.
Mënyra 1 (pingulet dhe rrathët). Segmenti \(AB\); pingulja në \(B\) mbi \(AB\); rrethi me qendër \(B\) dhe rreze \(AB\) pret pingulen në \(C\); pingulja në \(A\) dhe paralelja nga \(C\) me \(AB\) priten në \(D\). Garancia: katërkëndësh me tre kënde të drejta (drejtkëndësh) dhe dy brinjë fqinje të barabarta.
Mënyra 2 (rrotullimi). Segmenti \(AB\); \(C\) është rrotullimi i \(A\) rreth \(B\) me \(90^\circ\); \(D\) është rrotullimi i \(B\) rreth \(A\) me \(-90^\circ\). (Me shenjat e kundërta fitohet katrori simetrik në anën tjetër të \(AB\); të dyja zgjedhjet janë të sakta, mjafton që shenjat të jenë të kundërta.) Garancia: rrotullimi me \(90^\circ\) ruan gjatësitë dhe e kthen drejtimin me kënd të drejtë.
Mënyra 3 (diagonalet). Segmenti \(AC\) (diagonalja); mesi \(O\); rrethi me qendër \(O\) dhe rreze \(OA\); simetralja e \(AC\) e pret rrethin në \(B\) dhe \(D\). Garancia: katërkëndësh me diagonale të barabarta, pingule, që përgjysmohen: katror.
Komanda e shkurtër për Mënyrën 2:
A = (0, 0) B = (3, 1) C = Rotate(A, 90°, B) D = Rotate(B, -90°, A) Polygon(A, B, C, D)
Diskutim në plenar: secila mënyrë përdor një përkufizim tjetër (ose karakterizim) të katrorit. Ndërtimi në GeoGebra i detyron studentët ta bëjnë të qartë cilin përkufizim po përdorin, gjë që në vizatimin me dorë mbetet zakonisht e heshtur.
Hapni Ndërtimin 6. Mesat e brinjëve të një katërkëndëshi të çfarëdoshëm \(ABCD\) bashkohen dhe formojnë katërkëndëshin \(MNPQ\).
- Eksploroni: tërhiqni kulmet \(A,B,C,D\). Çfarë vini re për \(MNPQ\)? Për raportin e syprinave?
- Formuloni hipotezën në gjuhë matematikore.
- Kërkoni rastet kufitare: kur është \(MNPQ\) drejtkëndësh? romb? katror?
- Vërtetoni hipotezën (sugjerim: përdorni vektorët ose vijën e mesme të trekëndëshit).
Komandat e ndërtimit
A = (0, 0) B = (6, -1) C = (7.5, 4) D = (1, 5) kat = Polygon(A, B, C, D) @color kat #0F5E66 @fill kat 0.1 M = Midpoint(A, B) N = Midpoint(B, C) P = Midpoint(C, D) Q = Midpoint(D, A) mes = Polygon(M, N, P, Q) @color mes #B0782B @fill mes 0.35 dAC = Segment(A, C) dBD = Segment(B, D) @color dAC #9AA3AE @color dBD #9AA3AE raport = If(Area(kat) > 0.000001, "S(MNPQ) : S(ABCD) = " + Round(Area(mes) / Area(kat), 4), "Katërkëndësh i degjeneruar") SetCoords(raport, -1, -2)
Hipoteza (Teorema e Varignon-it). Për çdo katërkëndësh \(ABCD\), katërkëndëshi \(MNPQ\) i formuar nga mesat e brinjëve është paralelogram, dhe (për katërkëndësh të thjeshtë, të mysët ose jo) syprina e tij është gjysma e syprinës së \(ABCD\).
Vërtetimi me vektorë. Kemi \(M=\dfrac{A+B}{2}\), \(N=\dfrac{B+C}{2}\), \(P=\dfrac{C+D}{2}\), \(Q=\dfrac{D+A}{2}\). Atëherë
\[\overrightarrow{MN}=N-M=\dfrac{C-A}{2}=\dfrac{1}{2}\overrightarrow{AC},\qquad \overrightarrow{QP}=P-Q=\dfrac{C-A}{2}=\dfrac{1}{2}\overrightarrow{AC}.\]
Pra \(\overrightarrow{MN}=\overrightarrow{QP}\): dy brinjë të kundërta janë paralele dhe të barabarta, prandaj \(MNPQ\) është paralelogram. Për më tepër, brinjët e tij janë paralele me diagonalet e \(ABCD\) dhe sa gjysma e tyre.
Syprina (rasti i mysët). Trekëndëshi \(AMQ\) është ngjashëm me trekëndëshin \(ABD\) me koeficient \(\dfrac{1}{2}\), prandaj \(S(AMQ)=\dfrac{1}{4}S(ABD)\). Njësoj \(S(CNP)=\dfrac{1}{4}S(CBD)\), dhe shuma e tyre është \(\dfrac{1}{4}S(ABCD)\). Po kështu \(S(BMN)+S(DPQ)=\dfrac{1}{4}S(ABCD)\). Prandaj
\[S(MNPQ)=S(ABCD)-\dfrac{1}{4}S(ABCD)-\dfrac{1}{4}S(ABCD)=\dfrac{1}{2}S(ABCD).\]
Rastet kufitare. Për një katërkëndësh të thjeshtë dhe jo të degjeneruar, meqë brinjët e \(MNPQ\) janë paralele me diagonalet: \(MNPQ\) është drejtkëndësh \(\iff AC\perp BD\); romb \(\iff AC=BD\); katror \(\iff AC\perp BD\) dhe \(AC=BD\).
Vërejtje didaktike. Vini re rrugën e plotë: eksplorim me tërheqje \(\to\) hipotezë \(\to\) kërkim i rasteve kufitare \(\to\) vërtetim. Ndërtimi dinamik e bën hipotezën bindëse, por vetëm vërtetimi e bën të sigurt dhe tregon pse vlen (diagonalet!). Ky model do të jetë boshti i Leksionit 2 dhe i Leksionit 12.
Hapni Ndërtimin 7. Pika \(P\) lëviz mbi rreth, ndërsa \(AB\) është diametër.
- Çfarë vini re për këndin \(\angle APB\)? Formuloni hipotezën.
- Ç'ndodh kur \(P\) përputhet me \(A\) ose \(B\)? Pse ndërtimi "nuk mund ta tregojë" këtë rast?
- Vërtetoni hipotezën duke ndërtuar segmentin \(OP\).
- Formuloni dhe hetoni pohimin e anasjellë: nëse \(\angle APB=90^\circ\), a ndodhet \(P\) domosdoshmërisht mbi rrethin me diametër \(AB\)?
Komandat e ndërtimit
O = (0, 0) k = Circle(O, 3) @color k #0F5E66 A = (-3, 0) B = (3, 0) @fix A @fix B d = Segment(A, B) P = Point(k) SetCoords(P, 1.2, 2.75) @color P #A23B4A tr = Polygon(A, B, P) @color tr #B0782B @fill tr 0.2 kendi = acos(((A - P) * (B - P)) / (Distance(A, P) Distance(B, P) + 0.0000001)) * 180 / π tekst = If(Distance(A, P) Distance(B, P) > 0.000001, "∠APB = " + Round(kendi, 2) + "°", "Këndi nuk përcaktohet në skajet e diametrit") SetCoords(tekst, -5.2, 3.3) @hide kendi
Hipoteza (Teorema e Thalesit). Nëse \(AB\) është diametër i një rrethi dhe \(P\) është pikë e rrethit e ndryshme nga \(A\) dhe \(B\), atëherë \(\angle APB=90^\circ\).
Rastet \(P=A\) ose \(P=B\). Trekëndëshi degjeneron dhe këndi nuk është i përkufizuar. GeoGebra mund të shfaqë një vlerë të papërcaktuar ose vlerë kufitare; kjo është rast i mirë për të diskutuar me nxënësit që "ekrani" nuk zëvendëson përkufizimin.
Vërtetimi. \(OA=OP=OB\) (rreze), prandaj trekëndëshat \(AOP\) dhe \(BOP\) janë dybrinjënjëshëm. Shënojmë \(\angle OAP=\angle OPA=\alpha\) dhe \(\angle OBP=\angle OPB=\beta\). Shuma e këndeve në trekëndëshin \(APB\) jep \(2\alpha+2\beta=180^\circ\), prej nga \(\angle APB=\alpha+\beta=90^\circ\).
Pohimi i anasjellë është gjithashtu i vërtetë: nëse \(\angle APB=90^\circ\), mesi \(O\) i hipotenuzës \(AB\) është i barazlarguar nga tri kulmet (mesorja e hipotenuzës është sa gjysma e saj), pra \(P\) ndodhet mbi rrethin me diametër \(AB\). Në GeoGebra mund ta hetoni me një ndërtim të butë: merrni \(P\) pikë të lirë në plan, shfaqni \(\angle APB\), dhe aktivizoni gjurmën e \(P\) ndërsa e tërhiqni duke e mbajtur këndin rreth \(90^\circ\). Gjurma "vizaton" rrethin.
Çdo grup zgjedh një mësim gjeometrie ose funksionesh nga një tekst shkollor i miratuar i arsimit 9-vjeçar ose të mesëm në Shqipëri (p.sh., teorema e Pitagorës në klasën VIII, ose funksioni linear në klasën IX).
- Identifikoni të gjithë regjistrat e përfaqësimit që përdor mësimi (gjuhë natyrore, simbolik, grafik, figural).
- Gjeni të paktën dy shndërrime që teksti ia kërkon nxënësit. A janë kongruente apo jo-kongruente?
- Gjeni një vend ku figura e tekstit mund ta çojë nxënësin në një përfundim të gabuar (hipotezë e heshtur, rast i veçantë).
- Propozoni një ndërtim GeoGebra prej 5–8 komandash që e pasuron mësimin. Shpjegoni cilin rol të vizualizimit (sipas §1.2) luan ai.
Mësimi: Teorema e Pitagorës (klasa VIII).
Regjistrat: gjuha natyrore (formulimi i teoremës), simbolik (\(a^2+b^2=c^2\)), figural (trekëndëshi kënddrejtë me katrorët mbi brinjë), numerik (treshet pitagoriane në tabelë).
Shndërrime: (1) figural \(\to\) simbolik: nxënësi duhet të kuptojë që "syprina e katrorit mbi hipotenuzë" përfaqësohet me \(c^2\) (kongruent, nëse figura ka katrorët). (2) gjuhë natyrore \(\to\) simbolik në problemat me tekst ("shkalla 5 m mbështetet në mur 3 m larg..."): nxënësi duhet të vendosë vetë cila madhësi është hipotenuza (jo-kongruent: fjala "hipotenuzë" nuk përmendet).
Rrezik: figura e tekstit ka zakonisht hipotenuzën horizontale dhe poshtë; nxënësit pastaj nuk e njohin hipotenuzën në trekëndësha të rrotulluar. Ky është rast tipik i karakterit figural që mbizotëron mbi karakterin konceptual.
Ndërtimi i propozuar: trekëndësh kënddrejtë i qëndrueshëm (dy pika të lira dhe një pikë mbi pingulen), katrorët mbi brinjët me Polygon(…, 4), dhe tekst dinamik që tregon \(S_1+S_2\) dhe \(S_3\). Nxënësi rrotullon dhe deformon trekëndëshin: barazimi ruhet. Roli: mbështetje dhe ilustrim i rezultatit simbolik (roli 1), dhe çlirim nga figura prototip.
7.Laboratori (1 orë): nga vëzhgimi te komanda autonome
Ky laborator përgatit mësuesin e ardhshëm të krijojë objekte në GeoGebra, jo vetëm të ndërveprojë me figura të gatshme. Materialet teorike të këtij leksioni mbeten të vlefshme; ndërsa ndërtimi aktiv zhvillohet në studion e posaçme.
Hap Studio e Komandave: shkruaj, ekzekuto, kontrollo dhe argumento →
Studenti punon me një skenë fillimisht bosh. Ndërtimi nuk plotësohet automatikisht: komandat shkruhen nga studenti, një nga një, dhe kontrollohen me prova të tërheqjes. Pas çdo prove studenti duhet të japë argument matematikor.
- Orientimi dhe sintaksa (10 min). Hapni studion. Shkruani pa kopjim komandat
A = (1, 2),B = (5, 3),s = Segment(A, B)dheM = Midpoint(A, B). Shpjegoni dallimin ndërmjet pikave të lira dhe mesit të varur. - Ndërtimi dhe testi i tërheqjes (20 min). Kryeni Misionin 02: krijoni një katror me dy pika të lira dhe komandën
Polygon(A, B, 4). Lëvizni A dhe B në tri konfigurime të ndryshme. Identifikoni çfarë mbetet e pandryshuar dhe arsyetojeni matematikisht. - Kalimi algjebër–grafik (10 min). Shkruani rrëshqitësit
mdheq, pastajf(x) = m * x + q. Parashikoni ndryshimin e grafikut kur shenja empërmbyset. - Reflektim dhe dorëzim (10 min). Dorëzoni një skedar
.ggb, protokollin e komandave dhe një pyetje hetimore që do t'ua drejtonit nxënësve. Përgjigjja duhet të dallojë vëzhgimin empirik nga prova matematikore.
Ndërtoni pa zgjidhje të gatshme: një trekëndësh barabrinjës, një romb jo detyrimisht katror, një drejtkëndësh dhe një trapez dybrinjënjëshëm. Provoni rastet kufitare dhe vërtetoni varësitë gjeometrike. Këto detyra nuk ngarkohen të gjitha brenda një ore të vetme laboratorike.
Një student ndërton rombin kështu: merr katër pika të lira \(A,B,C,D\) dhe i rregullon me dorë derisa GeoGebra të tregojë katër brinjë me gjatësi 3,00. A është ky ndërtim i pranueshëm? Si do ta korrigjonit?
Jo. Kjo është vizatim (ose në rastin më të mirë ndërtim i butë): me tërheqjen e parë të një kulmi, brinjët ndryshojnë. Për më tepër, saktësia e ekranit (dy shifra pas presjes) fsheh diferenca të vogla. Ndërtim i qëndrueshëm, p.sh.: \(A\) dhe \(B\) të lira; rrethi \(c\) me qendër \(A\) dhe rreze \(AB\); \(D\) pikë mbi \(c\) (një shkallë lirie, që lejon këndin e rombit të ndryshojë); \(C=B+(D-A)\), pra \(C\) është zhvendosja e \(D\) me vektorin \(\overrightarrow{AB}\). Atëherë \(ABCD\) është paralelogram me dy brinjë fqinje të barabarta, pra romb.
8.Përmbledhje dhe reflektim
- Objektet matematikore janë të arritshme vetëm përmes përfaqësimeve; të kuptuarit lind nga koordinimi i disa regjistrave, veçanërisht nga shndërrimi ndërmjet tyre (Duval).
- Vizualizimi është aftësi, proces dhe produkt; ai ilustron rezultatet, pajton intuitën me formalizmin dhe rikthen kuptimin konceptual (Arcavi).
- Figura nuk vërteton dhe mund të mashtrojë, sepse mbart hipoteza të heshtura; karakteri figural mund të mbizotërojë mbi atë konceptual (Fischbein).
- GeoGebra lidh në mënyrë të dyanshme regjistrin algjebrik dhe atë grafik; objektet e lira përfaqësojnë hipotezat, objektet e varura përfundimet.
- Ndërtimi i qëndrueshëm i ruan vetitë gjatë tërheqjes; vizatimi jo. Ndërtimet e buta kanë vlerë eksploruese (Healy; Laborde).
- Kujtoni një moment nga shkollimi juaj kur një figurë ju ndihmoi të kuptonit diçka që formula nuk e bënte të qartë. Cilin rol të vizualizimit luajti ajo?
- A ka rrezik që GeoGebra ta dobësojë nevojën e nxënësve për vërtetim ("e pashë në ekran, pra është e vërtetë")? Si do ta parandalonit këtë në klasën tuaj?
1. Shembull përgjigjeje e plotë: në vërtetimin e identitetit \(1+3+\cdots+(2n-1)=n^2\), figura e shtresave në formë L-je tregon se shtresa e \(k\)-të shton \(2k-1\) katrorë njësi. Kalimi nga figura te barazimi simbolik është shndërrim ndërmjet regjistrave; figura ndihmon të kuptohet struktura e shumës. Në reflektimin personal studenti duhet të japë një rast të vetin dhe të identifikojë rolin e vizualizimit.
2. Rreziku është real dhe i dokumentuar: bindja empirike nga tërheqja mund ta zëvendësojë nevojën për vërtetim. Strategjitë kryesore: (a) pas eksplorimit, kërkojini nxënësve të shpjegojnë pse vetia vlen, jo vetëm që vlen; (b) përdorni shembuj si "teorema" e rreme e §3, ku ekrani dhe arsyetimi bien ndesh; (c) kërkoni lidhjen e çdo hapi të vërtetimit me një element të ndërtimit; (d) përdorni rastet kufitare dhe degjenerimet për të treguar kufijtë e ekranit. Do t'i trajtojmë sistematikisht në Leksionin 2.
9.Detyrë për javën 2
- Ndërtim dhe hetim. Ndërtoni një trekëndësh të çfarëdoshëm \(ABC\) dhe trekëndëshat barabrinjës të ndërtuar nga jashtë mbi secilën brinjë. Bashkoni qendrat e tyre. Çfarë vini re? Formuloni hipotezën dhe kërkoni emrin e teoremës në literaturë. (Vërtetimi nuk kërkohet.)
- Lexim. Lexoni hyrjen dhe seksionin e parë të artikullit të Arcavi-t (2003). Shkruani një përmbledhje prej 200–250 fjalësh në shqip, me një shembull tuajin për secilin nga tri rolet e vizualizimit.
- Përgatitje. Sillni në seminarin e ardhshëm një detyrë gjeometrie nga teksti shkollor, të cilën mendoni se mund ta pasurojë tërheqja e figurës.
Fjalorth
| Termi | Kuptimi |
|---|---|
| Vizualizim | Krijimi, interpretimi dhe përdorimi i përfaqësimeve vizuale për të menduar dhe për të kuptuar. |
| Regjistër përfaqësimi | Sistem shenjash me rregullat e veta (gjuhë natyrore, simbolik, grafik, figural). |
| Trajtim | Transformim brenda të njëjtit regjistër. |
| Shndërrim (konvertim) | Kalim nga një regjistër në tjetrin, duke ruajtur objektin. |
| Kongruencë | Korrespondencë e drejtpërdrejtë e njësive kuptimore ndërmjet dy përfaqësimeve. |
| Koncept figural | Objekt gjeometrik me karakter njëkohësisht konceptual dhe figural (Fischbein). |
| Objekt i lirë / i varur | Objekt që nuk varet / varet nga objekte të tjera në ndërtim. |
| Tërheqje | Lëvizja e objekteve të lira me miun ose me gisht, me ruajtjen e varësive. |
| Ndërtim i qëndrueshëm | Ndërtim që i ruan vetitë e kërkuara gjatë tërheqjes. |
| Ndërtim i butë | Ndërtim ku një veti vendoset qëllimisht "me sy", për eksplorim. |
| Invariant | Veti që nuk ndryshon kur ndryshojnë objektet e lira. |
| Rrëshqitës | Objekt që përfaqëson një parametër numerik të ndryshueshëm. |
Literatura e leksionit
- Arcavi, A. (2003). The role of visual representations in the learning of mathematics. Educational Studies in Mathematics, 52(3), 215–241. doi:10.1023/A:1024312321077
- Duval, R. (2006). A cognitive analysis of problems of comprehension in a learning of mathematics. Educational Studies in Mathematics, 61, 103–131. doi:10.1007/s10649-006-0400-z
- Fischbein, E. (1993). The theory of figural concepts. Educational Studies in Mathematics, 24, 139–162. doi:10.1007/BF01273689
- Healy, L. (2000). Identifying and explaining geometrical relationship: Interactions with robust and soft Cabri constructions. In T. Nakahara & M. Koyama (Eds.), Proceedings of the 24th Conference of the International Group for the Psychology of Mathematics Education (Vol. 1, pp. 103–117). Hiroshima University.
- Hohenwarter, M., & Jones, K. (2007). Ways of linking geometry and algebra: The case of GeoGebra. Proceedings of the British Society for Research into Learning Mathematics, 27(3), 126–131. eprints.soton.ac.uk/50742
- Laborde, C. (2005). Robust and soft constructions: Two sides of the use of dynamic geometry environments. Proceedings of the 10th Asian Technology Conference in Mathematics. ATCM 2005
- Parzysz, B. (1988). "Knowing" vs "seeing": Problems of the plane representation of space geometry figures. Educational Studies in Mathematics, 19, 79–92. (Lexim paraprak për Leksionin 9.)