GeoGebra dhe Mësim Vizual
Java 4 · Leksioni 4 · Leksion 2 orë + seminar 2 orë + laborator 1 orë

Shndërrimet gjeometrike
në plan

Izometritë, homotetia dhe përbërja e shndërrimeve: nga ndërtimi dinamik te struktura matematikore dhe projektimi i aktiviteteve për shkollën.

Prof. As. Dr. Siditë Duraj · Master i Shkencave në Mësuesi, Matematikë · Universiteti i Shkodrës “Luigj Gurakuqi” · 2026–2027

Rezultatet e të nxënit

Në përfundim të javës studenti:

  1. përkufizon shndërrimin e planit, izometrinë dhe ngjashmërinë, duke specifikuar vetitë që ruhen;
  2. shkruan përfaqësimet analitike të zhvendosjes paralele, simetrisë boshtore, simetrisë qendrore, rrotullimit dhe homotetisë;
  3. argumenton ruajtjen e distancave nga izometritë dhe ndryshimin e distancave e sipërfaqeve nga homotetia;
  4. analizon përbërjen e dy simetrive boshtore dhe dallon rendin e veprimeve;
  5. ndërton shëmbëllime të figurave në GeoGebra me komandat Translate, Reflect, Rotate dhe Dilate;
  6. projekton një detyrë zbulimi për nxënësit, që kalon nga vëzhgimi dinamik te përgjithësimi dhe argumentimi matematikor.
NjësiaFokusiProdukt i matshëm
Leksion, ora 1Izometritë, simetritë, zhvendosja dhe rrotullimiPërkufizime, formula dhe prova
Leksion, ora 2Homotetia, përbërja, zbukurimet dhe mbulesat e planitProva dhe analizë e figurave
Seminar, 2 orëKatër probleme hetimore dhe reflektim didaktikArgumente dhe protokolle
Laborator, 1 orëNdërtimi autonom në GeoGebraSkedar .ggb dhe aktivitet mësimor

1. Shndërrimi gjeometrik dhe invarianti

Përkufizime

Një shndërrim i planit është një funksion \(T:\mathbb R^2\to\mathbb R^2\). Një izometri plotëson \(\|T(P)-T(Q)\|=\|P-Q\|\) për çdo çift pikash P,Q. Një ngjashmëri me koeficient \(c>0\) plotëson \(\|T(P)-T(Q)\|=c\|P-Q\|\).

Izometritë ruajnë gjatësinë, këndet dhe sipërfaqen; ato mund të ruajnë ose të përmbysin orientimin. Ngjashmëritë ruajnë këndet dhe raportet e gjatësive; sipërfaqet shumëzohen me \(c^2\). Tërheqja në GeoGebra ndihmon të zbulohet kjo strukturë, por verifikimi i disa konfigurimeve nuk përbën vërtetim.

ShndërrimiFormulimiDistancaOrientimi
Zhvendosja paralele\(x\mapsto x+v\)RuhetRuhet
Rrotullimi\(x\mapsto O+R_\theta(x-O)\)RuhetRuhet
Simetria boshtorePasqyrimi ndaj një drejtëzeRuhetPërmbyset
Simetria qendrore\(x\mapsto2O-x\)RuhetRuhet
Homotetia\(x\mapsto O+k(x-O)\), \(k\ne0\)Shumëzohet me \(|k|\)Ruhet në plan për \(k\ne0\)
Kontroll algjebrik i orientimit. Një izometri e planit në koordinata ortonormale ka pjesë lineare me matricë ortogonale Q. Nëse \(\det Q=1\), shndërrimi ruan orientimin; nëse \(\det Q=-1\), orientimi përmbyset. Për simetrinë boshtore ndaj Ox kemi \(Q=\begin{pmatrix}1&0\\0&-1\end{pmatrix}\) dhe përcaktor -1. Për simetrinë qendrore, pjesa lineare është \(-I\), me përcaktor 1. Ky argument shmang ngatërrimin e dy llojeve të simetrive.

Në plan, simetria qendrore është rrotullim 180°. Edhe homotetia me koeficient negativ ruan orientimin e planit, sepse përcaktori i matricës \(kI\) është \(k^2>0\). Rasti k=0 është shndërrim konstant, jo ngjashmëri.

2. Zhvendosja paralele

Për vektorin \(v=(a,b)\), zhvendosja paralele jepet nga \(T_v(x,y)=(x+a,y+b)\). Të gjitha pikat zhvendosen me të njëjtin vektor.

Teoremë dhe vërtetim. Për çdo P,Q, kemi \(T_v(Q)-T_v(P)=(Q+v)-(P+v)=Q-P\); prandaj \(\|T_v(Q)-T_v(P)\|=\|Q-P\|\). Përbërja plotëson \(T_u\circ T_v=T_{u+v}\), kështu zhvendosjet janë komutative.
Ndërtimi 1. Një trekëndësh dhe shëmbëllimi i tij nga zhvendosja
Duke ngarkuar GeoGebra…
Tërhiq A, B dhe C. Ndrysho pikën D që përcakton vektorin e zhvendosjes. Identifiko invariancat e brinjëve dhe këndeve.
Komandat — rindërtoje vetë
A = (0, 0)
B = (3, 0)
C = (1, 2)
fig = Polygon(A, B, C)
O = (-2, -1)
D = (2, 1)
v = Vector(O, D)
imazh = Translate(fig, v)
@color fig #0F5E66
@fill fig 0.16
@color imazh #B0782B
@fill imazh 0.25
Pyetje 2.1

Çfarë ndryshon nëse zbatojmë fillimisht zhvendosjen me v dhe pastaj me u, në krahasim me rendin e kundërt?

Nuk ndryshon rezultati: \(T_u(T_v(P))=P+v+u=P+u+v=T_v(T_u(P))\). Ky është rast i veçantë: përbërja e shndërrimeve gjeometrike nuk është përgjithësisht komutative.

3. Simetria boshtore dhe simetria qendrore

Simetria boshtore ndaj drejtëzës ℓ e çon pikën P në pikën P′, ku ℓ është përmesorja e segmentit PP′ (kur P nuk i përket ℓ). Pikat e boshtit mbeten të palëvizshme. Për drejtëzën Ox, formula është \(S(x,y)=(x,-y)\).

Vërtetim i ruajtjes së distancës për boshtin Ox. Për P=(x₁,y₁), Q=(x₂,y₂), katrori i distancës ndërmjet shëmbëllimeve është \((x_1-x_2)^2+(-y_1+y_2)^2=(x_1-x_2)^2+(y_1-y_2)^2\). Kështu distanca ruhet. Simetria boshtore përmbys orientimin.

Simetria qendrore ndaj O ka formulën \(C_O(P)=2O-P\). Ajo është rrotullim me kënd 180° dhe për këtë arsye ruan distancat dhe orientimin e planit.

Ndërtimi 2. Pasqyrimi boshtor dhe simetrikja e figurës
Duke ngarkuar GeoGebra…
Lëviz A, B ose C dhe drejtëzën g përmes pikave U,V. Gjej çiftet e pikave simetrike dhe përmesoret përkatëse.
Komandat
A = (0, 0)
B = (3, 1)
C = (1, 3)
fig = Polygon(A, B, C)
U = (-1, -2)
V = (1, 4)
g = Line(U, V)
sim = Reflect(fig, g)
@color fig #0F5E66
@fill fig 0.15
@color sim #A23B4A
@fill sim 0.25
@color g #9AA3AE
Analizë didaktike: gjatë pasqyrimit, kërkoju nxënësve të dallojnë qartë boshtin e simetrisë, pikën simetrike dhe përmesoren e segmentit që bashkon një pikë me simetriken e saj. Këto janë tri role të ndryshme që, për një pikë jashtë boshtit, lidhen nga e njëjta drejtëz.
Detyrë pa model: ndërto P′ si simetrikja e një pike P ndaj g; pastaj ndërto përmesoren e PP′. A përputhet ajo me g? Shpjego kushtin kur P është jashtë g dhe rastin kur P i përket g.

4. Rrotullimi

Rrotullimi me qendër O dhe kënd të orientuar θ jepet nga \(R_{O,\theta}(P)=O+R_\theta(P-O)\), ku \[R_\theta=\begin{pmatrix}\cos\theta&-\sin\theta\\ \sin\theta&\cos\theta\end{pmatrix}.\]

Vërtetim. Nga \(R_\theta^\mathsf{T}R_\theta=I\) dhe \(\det R_\theta=1\) rrjedh se norma dhe orientimi ruhen. Prandaj rrotullimi është izometri e drejtpërdrejtë. Për të njëjtën qendër, \(R_{O,\alpha}\circ R_{O,\beta}=R_{O,\alpha+\beta}\).
Ndërtimi 3. Rrotullimi 60° rreth qendrës O
Duke ngarkuar GeoGebra…
Lëviz qendrën O dhe kulmet e trekëndëshit. Rindërtoje me kënde 90° dhe 180° për të dalluar rastet.
Komandat
A = (1, 1)
B = (4, 1)
C = (2, 3)
fig = Polygon(A, B, C)
O = (0, 0)
rrot = Rotate(fig, 60°, O)
@color fig #0F5E66
@fill fig 0.15
@color rrot #2F7A45
@fill rrot 0.28
Pyetje 4.1

Pse rrotullimet rreth dy qendrave të ndryshme, në përgjithësi, nuk komutojnë?

Merr dy gjysmë-rrotullime \(C_O(P)=2O-P\) dhe \(C_K(P)=2K-P\). Atëherë \(C_K(C_O(P))=P+2(K-O)\), ndërsa \(C_O(C_K(P))=P-2(K-O)\). Për K≠O rezultatet janë të ndryshme.

5. Homotetia dhe ngjashmëria

Homotetia me qendër O dhe koeficient real k është \(H_{O,k}(P)=O+k(P-O)\). Për k≠0 ajo është ngjashmëri me koeficient \(|k|\); për k<0 shëmbëllimi i pikës gjendet në gjysmëdrejtëzën e kundërt përkatëse me qendër O.

Vërtetim. Për çdo P,Q, \(H_{O,k}(Q)-H_{O,k}(P)=k(Q-P)\). Kështu \(\|H_{O,k}(Q)-H_{O,k}(P)\|=|k|\|Q-P\|\). Për figura me sipërfaqe të përcaktuar, raporti i sipërfaqeve është \(k^2\).
Ndërtimi 4. Homotetia me koeficient 1,5
Duke ngarkuar GeoGebra…
Krahaso raportin e gjatësive dhe sipërfaqeve. Ndrysho koeficientin në -1.5 dhe sqaro orientimin në plan.
Komandat
A = (1, 1)
B = (4, 1)
C = (2, 3)
fig = Polygon(A, B, C)
O = (0, 0)
k = 1.5
zm = Dilate(fig, k, O)
@color fig #0F5E66
@fill fig 0.18
@color zm #B0782B
@fill zm 0.25
Rast kufitar

Për k=0, e gjithë figura dërgohet në pikën O. Ky shndërrim nuk është bijektiv dhe nuk përbën ngjashmëri me koeficient pozitiv. Për k≠0 shndërrimi është bijektiv, me invers homotetinë me koeficient 1/k dhe me të njëjtën qendër.

6. Përbërja e shndërrimeve

Për dy shndërrime S dhe T, shënojmë \((S\circ T)(P)=S(T(P))\). Rendi lexohet nga e djathta në të majtë dhe, përgjithësisht, ka rëndësi.

Teoremë: përbërja e dy simetrive boshtore

Nëse boshtet janë paralele dhe të dallueshme, përbërja është një zhvendosje paralele me vektor pingul ndaj boshteve, me gjatësi dyfishin e largësisë ndërmjet tyre; drejtimi varet nga rendi. Nëse boshtet priten në O dhe formojnë kënd të orientuar α nga i pari te i dyti, përbërja është rrotullim rreth O me kënd 2α (modulo 360°).

Provë për dy boshte horizontale. Simetria ndaj y=a është \(S_a(x,y)=(x,2a-y)\). Prandaj \(S_b(S_a(x,y))=(x,y+2(b-a))\), zhvendosje me vektor (0,2(b−a)). Për dy boshte që priten, pas një zhvendosjeje të origjinës te O, pasqyrimi ndaj boshtit që formon kënd φ me Ox ka paraqitje \(S_\varphi=R_\varphi S_0R_{-\varphi}\). Duke përdorur \(S_0R_\theta S_0=R_{-\theta}\), fitojmë \(S_\beta S_\alpha=R_{2(\beta-\alpha)}\).
Ndërtimi 5. Dy pasqyrime dhe një zhvendosje
Duke ngarkuar GeoGebra…
Gjurmo shëmbëllimin e A pas dy pasqyrimeve. Ndërro rendin e pasqyrimeve dhe verifiko se drejtimi i zhvendosjes përmbyset.
Komandat
A = (1, 1)
B = (3, 1)
C = (2, 3)
fig = Polygon(A, B, C)
U = (-5, 0)
V = (5, 0)
W = (-5, 2)
Z = (5, 2)
g = Line(U, V)
h = Line(W, Z)
fig1 = Reflect(fig, g)
fig2 = Reflect(fig1, h)
@color fig #0F5E66
@fill fig 0.15
@color fig1 #9AA3AE
@fill fig1 0.12
@color fig2 #A23B4A
@fill fig2 0.28
Analizë: në ndërtimin 5, boshtet janë y=0 dhe y=2. Shëmbëllimi i përfunduar zhvendoset me vektor (0,4). Tani provo një pikë në plan me llogaritje simbolike dhe shpjego pse rezultati vlen për çdo pikë, jo vetëm për trekëndëshin në figurë.

7. Zbukurimet dhe mbulesat e planit

Një mbulim i planit me pllaka (teselacion) është mbulimi i tij me figura pa boshllëqe dhe pa mbivendosje të pjesëve të brendshme. Një zbukurim periodik mund të krijohet duke zbatuar një grup zhvendosjesh dhe shndërrimesh të tjera mbi një motiv fillestar.

Një rrjet katror njësish krijohet nga zhvendosjet \(T_{m,n}(x,y)=(x+m,y+n)\), \(m,n\in\mathbb Z\). Çdo pikë e planit i përket të paktën një katrori të rrjetit; dy katrorë të ndryshëm kanë vetëm kufij të përbashkët ose nuk priten. Kjo vërteton mbulimin pa mbivendosje të brendësive.

Detyrë projektuese: përdor një motiv jo simetrik brenda një pllake katrore, pastaj krijo zbukurime me zhvendosje. Krahasoji me një model ku alternohen motivi dhe simetrikja e tij. Përcakto cilat shndërrime e lënë të pandryshuar modelin përfundimtar.

8. Seminari — 2 orë

Seminari I (50 minuta)

  1. 15 min — Klasifikimi. Jep përkufizimin, matricën (kur është e përshtatshme), invariantet dhe një kundërshembull ndaj përfundimit të gabuar se çdo shndërrim që ruan këndet është izometri.
  2. 20 min — Simetria boshtore. Ndërto simetriken e një trekëndëshi ndaj g; vërteto ruajtjen e distancave. Dallo përmesoren e segmentit nga mesorja e trekëndëshit.
  3. 15 min — Rrotullimi. Formulo dhe provo përbërjen e dy rrotullimeve rreth së njëjtës qendër.

Seminari II (50 minuta)

  1. 20 min — Dy simetri boshtore. Përcakto shndërrimin që përftohet nga dy boshtet paralele; provo rezultatin dhe analizo rendin.
  2. 15 min — Homotetia. Për një trekëndësh me sipërfaqe 12 njësi² gjej sipërfaqen e shëmbëllimit për k=−2 dhe provo formulën e përgjithshme.
  3. 15 min — Didaktika. Krijo dy pyetje për nxënësit: një eksploruese dhe një që kërkon arsyetim matematikor, duke specifikuar klasën dhe parakushtet.
Zgjidhje model: homotetia

Nëse k=−2 dhe syprina fillestare është 12, sa bëhet syprina e shëmbëllimit?

\(S'=k^2S=4\cdot12=48\) njësi². Shenja negative e k ndryshon kahun e vektorëve nga qendra, por nuk ndryshon faktorin e sipërfaqes.

9. Laboratori — 1 orë

Studio autonome e javës 4

Hap Laboratorin 4 — Shkruaj dhe kontrollo shndërrimet

Studenti nis me një skenë bosh, i shkruan vetë komandat dhe kontrollon objektet e ndërtuara. Laboratori kërkon skedar .ggb, vërtetim dhe skenar didaktik.

MinutatDetyra
0–10Ndërto figurën dhe zhvendosjen me vektor.
10–20Pasqyro figurën ndaj një drejtëze të ndërtuar.
20–32Ndërto rrotullimin rreth O dhe krahaso distancat.
32–42Ndërto homotetinë me k pozitiv dhe negativ; kontrollo sipërfaqet.
42–50Ruaj skedarin, argumento invariantet dhe formulo detyrën didaktike.
Kufiri ndërmjet kontrollit teknik dhe provës

Kur GeoGebra raporton se objektet fig, sim, rrot ose zm ekzistojnë, kjo nuk provon vetinë e kërkuar. Studenti duhet të kontrollojë shndërrimin në disa konfigurime, të shkruajë formulën përkatëse dhe ta provojë me përkufizim ose me matricë. Për homotetinë duhet të trajtojë edhe \(k=0\) si rast jo bijektiv.

10. Kontrolli dhe vlerësimi

Pyetje 1 · Kuptimi konceptual

A është homotetia me k=−1 izometri? Po homotetia me k=2?

Po, për k=−1 është simetri qendrore dhe ruan distancat. Për k=2 është ngjashmëri me faktor 2, por jo izometri, përveç çiftit trivial të pikave të përputhura.

Pyetje 2 · Kompozimi

Çfarë shndërrimi përftohet nga dy pasqyrime ndaj drejtëzave që priten me kënd 45°?

Një rrotullim me kënd të orientuar 90° rreth pikës së prerjes, me shenjë të përcaktuar nga rendi i dy pasqyrimeve.

Pyetje 3 · Modelim didaktik

Pse një nxënës mund të ngatërrojë simetrinë qendrore me simetrinë boshtore? Cila provë dinamike do ta ndihmonte të dallonte?

Simetria qendrore ka një qendër fikse dhe është rrotullim 180°; simetria boshtore ka një drejtëz të tërë pikash fikse dhe përmbys orientimin. Studentët mund të krahasojnë pikëpasqyra jo simetrike dhe të vëzhgojnë orientimin e kulmeve të figurës.

KriteriPikë
Saktësia e komandave dhe varësive25
Kontrolli i invariantit dhe rastet kufitare20
Argumentimi formal35
Transferimi didaktik20

Zbatimi në matematikën shkollore shqiptare VI–XII

Programi i Matematikës IX i disponueshëm në arkivin e ASCAP-it përmend drejtpërdrejt koordinatat, zhvendosjen paralele, rrotullimin dhe simetritë si shndërrime izometrike. Ky është një konfirmim për programin e arkivuar, jo pohim se çdo edicion i tekstit ose çdo program i vitit 2026 ka të njëjtën shpërndarje temash.

Aktivitet i dokumentuar kurrikularisht · Klasa IX

Jepet një trekëndësh në rrjet koordinativ. Nxënësi ndërton shëmbëllimin nga zhvendosja me vektor \((3,-2)\), simetrinë ndaj boshtit Ox dhe rrotullimin 90° rreth origjinës. Për secilin transformim regjistron koordinatat para dhe pas, gjatësitë e dy brinjëve dhe orientimin e kulmeve.

Detyrë diagnostike: dy nxënës pretendojnë se simetria boshtore dhe simetria qendrore janë e njëjta gjë. Kërko një kundërshembull të ndërtuar dhe një argument mbi pikat fikse dhe orientimin.

Zgjerim i propozuar · Niveli X–XII

Krahaso homotetinë me shndërrimet izometrike. Për koeficientin \(k=-2\), provo ndryshimin e distancave me faktor 2 dhe të syprinës me faktor 4. Në nivel universitar, shpjego se përcaktori i matricës \(-2I\) është 4, prandaj orientimi ruhet në plan.

Dokumentimi i tekstit shkollor

Ky aktivitet është origjinal. Për ta lidhur me një ushtrim të botuar, studenti shënon autorin, botuesin, vitin, klasën, kapitullin dhe faqen e verifikuar. Burimi kurrikular i referencës: ASCAP, programi i arkivuar i Matematikës IX. Për versionin e zbatueshëm konsultohet edhe kurrikula e përditësuar.

Literatura dhe dokumentacioni

  1. GeoGebra. Transformation Commands — Manual.
  2. GeoGebra. Translate Command.
  3. GeoGebra. Reflect Command.
  4. GeoGebra. Rotate Command.
  5. GeoGebra. Dilate Command.

Materiali matematikor përfshin formulime, prova dhe probleme të zhvilluara për këtë leksion. Ndërtimet janë përshtatur me sintaksën e dokumentuar të komandave, por ekzekutimi i tyre në shfletues kërkon testin praktik.