Rezultatet e të nxënit
Në përfundim të javës studenti:
- përkufizon shndërrimin e planit, izometrinë dhe ngjashmërinë, duke specifikuar vetitë që ruhen;
- shkruan përfaqësimet analitike të zhvendosjes paralele, simetrisë boshtore, simetrisë qendrore, rrotullimit dhe homotetisë;
- argumenton ruajtjen e distancave nga izometritë dhe ndryshimin e distancave e sipërfaqeve nga homotetia;
- analizon përbërjen e dy simetrive boshtore dhe dallon rendin e veprimeve;
- ndërton shëmbëllime të figurave në GeoGebra me komandat
Translate,Reflect,RotatedheDilate; - projekton një detyrë zbulimi për nxënësit, që kalon nga vëzhgimi dinamik te përgjithësimi dhe argumentimi matematikor.
| Njësia | Fokusi | Produkt i matshëm |
|---|---|---|
| Leksion, ora 1 | Izometritë, simetritë, zhvendosja dhe rrotullimi | Përkufizime, formula dhe prova |
| Leksion, ora 2 | Homotetia, përbërja, zbukurimet dhe mbulesat e planit | Prova dhe analizë e figurave |
| Seminar, 2 orë | Katër probleme hetimore dhe reflektim didaktik | Argumente dhe protokolle |
| Laborator, 1 orë | Ndërtimi autonom në GeoGebra | Skedar .ggb dhe aktivitet mësimor |
1. Shndërrimi gjeometrik dhe invarianti
Një shndërrim i planit është një funksion \(T:\mathbb R^2\to\mathbb R^2\). Një izometri plotëson \(\|T(P)-T(Q)\|=\|P-Q\|\) për çdo çift pikash P,Q. Një ngjashmëri me koeficient \(c>0\) plotëson \(\|T(P)-T(Q)\|=c\|P-Q\|\).
Izometritë ruajnë gjatësinë, këndet dhe sipërfaqen; ato mund të ruajnë ose të përmbysin orientimin. Ngjashmëritë ruajnë këndet dhe raportet e gjatësive; sipërfaqet shumëzohen me \(c^2\). Tërheqja në GeoGebra ndihmon të zbulohet kjo strukturë, por verifikimi i disa konfigurimeve nuk përbën vërtetim.
| Shndërrimi | Formulimi | Distanca | Orientimi |
|---|---|---|---|
| Zhvendosja paralele | \(x\mapsto x+v\) | Ruhet | Ruhet |
| Rrotullimi | \(x\mapsto O+R_\theta(x-O)\) | Ruhet | Ruhet |
| Simetria boshtore | Pasqyrimi ndaj një drejtëze | Ruhet | Përmbyset |
| Simetria qendrore | \(x\mapsto2O-x\) | Ruhet | Ruhet |
| Homotetia | \(x\mapsto O+k(x-O)\), \(k\ne0\) | Shumëzohet me \(|k|\) | Ruhet në plan për \(k\ne0\) |
Në plan, simetria qendrore është rrotullim 180°. Edhe homotetia me koeficient negativ ruan orientimin e planit, sepse përcaktori i matricës \(kI\) është \(k^2>0\). Rasti k=0 është shndërrim konstant, jo ngjashmëri.
2. Zhvendosja paralele
Për vektorin \(v=(a,b)\), zhvendosja paralele jepet nga \(T_v(x,y)=(x+a,y+b)\). Të gjitha pikat zhvendosen me të njëjtin vektor.
Komandat — rindërtoje vetë
A = (0, 0) B = (3, 0) C = (1, 2) fig = Polygon(A, B, C) O = (-2, -1) D = (2, 1) v = Vector(O, D) imazh = Translate(fig, v) @color fig #0F5E66 @fill fig 0.16 @color imazh #B0782B @fill imazh 0.25
Çfarë ndryshon nëse zbatojmë fillimisht zhvendosjen me v dhe pastaj me u, në krahasim me rendin e kundërt?
Nuk ndryshon rezultati: \(T_u(T_v(P))=P+v+u=P+u+v=T_v(T_u(P))\). Ky është rast i veçantë: përbërja e shndërrimeve gjeometrike nuk është përgjithësisht komutative.
3. Simetria boshtore dhe simetria qendrore
Simetria boshtore ndaj drejtëzës ℓ e çon pikën P në pikën P′, ku ℓ është përmesorja e segmentit PP′ (kur P nuk i përket ℓ). Pikat e boshtit mbeten të palëvizshme. Për drejtëzën Ox, formula është \(S(x,y)=(x,-y)\).
Simetria qendrore ndaj O ka formulën \(C_O(P)=2O-P\). Ajo është rrotullim me kënd 180° dhe për këtë arsye ruan distancat dhe orientimin e planit.
Komandat
A = (0, 0) B = (3, 1) C = (1, 3) fig = Polygon(A, B, C) U = (-1, -2) V = (1, 4) g = Line(U, V) sim = Reflect(fig, g) @color fig #0F5E66 @fill fig 0.15 @color sim #A23B4A @fill sim 0.25 @color g #9AA3AE
4. Rrotullimi
Rrotullimi me qendër O dhe kënd të orientuar θ jepet nga \(R_{O,\theta}(P)=O+R_\theta(P-O)\), ku \[R_\theta=\begin{pmatrix}\cos\theta&-\sin\theta\\ \sin\theta&\cos\theta\end{pmatrix}.\]
Komandat
A = (1, 1) B = (4, 1) C = (2, 3) fig = Polygon(A, B, C) O = (0, 0) rrot = Rotate(fig, 60°, O) @color fig #0F5E66 @fill fig 0.15 @color rrot #2F7A45 @fill rrot 0.28
Pse rrotullimet rreth dy qendrave të ndryshme, në përgjithësi, nuk komutojnë?
Merr dy gjysmë-rrotullime \(C_O(P)=2O-P\) dhe \(C_K(P)=2K-P\). Atëherë \(C_K(C_O(P))=P+2(K-O)\), ndërsa \(C_O(C_K(P))=P-2(K-O)\). Për K≠O rezultatet janë të ndryshme.
5. Homotetia dhe ngjashmëria
Homotetia me qendër O dhe koeficient real k është \(H_{O,k}(P)=O+k(P-O)\). Për k≠0 ajo është ngjashmëri me koeficient \(|k|\); për k<0 shëmbëllimi i pikës gjendet në gjysmëdrejtëzën e kundërt përkatëse me qendër O.
Komandat
A = (1, 1) B = (4, 1) C = (2, 3) fig = Polygon(A, B, C) O = (0, 0) k = 1.5 zm = Dilate(fig, k, O) @color fig #0F5E66 @fill fig 0.18 @color zm #B0782B @fill zm 0.25
Për k=0, e gjithë figura dërgohet në pikën O. Ky shndërrim nuk është bijektiv dhe nuk përbën ngjashmëri me koeficient pozitiv. Për k≠0 shndërrimi është bijektiv, me invers homotetinë me koeficient 1/k dhe me të njëjtën qendër.
6. Përbërja e shndërrimeve
Për dy shndërrime S dhe T, shënojmë \((S\circ T)(P)=S(T(P))\). Rendi lexohet nga e djathta në të majtë dhe, përgjithësisht, ka rëndësi.
Nëse boshtet janë paralele dhe të dallueshme, përbërja është një zhvendosje paralele me vektor pingul ndaj boshteve, me gjatësi dyfishin e largësisë ndërmjet tyre; drejtimi varet nga rendi. Nëse boshtet priten në O dhe formojnë kënd të orientuar α nga i pari te i dyti, përbërja është rrotullim rreth O me kënd 2α (modulo 360°).
Komandat
A = (1, 1) B = (3, 1) C = (2, 3) fig = Polygon(A, B, C) U = (-5, 0) V = (5, 0) W = (-5, 2) Z = (5, 2) g = Line(U, V) h = Line(W, Z) fig1 = Reflect(fig, g) fig2 = Reflect(fig1, h) @color fig #0F5E66 @fill fig 0.15 @color fig1 #9AA3AE @fill fig1 0.12 @color fig2 #A23B4A @fill fig2 0.28
7. Zbukurimet dhe mbulesat e planit
Një mbulim i planit me pllaka (teselacion) është mbulimi i tij me figura pa boshllëqe dhe pa mbivendosje të pjesëve të brendshme. Një zbukurim periodik mund të krijohet duke zbatuar një grup zhvendosjesh dhe shndërrimesh të tjera mbi një motiv fillestar.
Një rrjet katror njësish krijohet nga zhvendosjet \(T_{m,n}(x,y)=(x+m,y+n)\), \(m,n\in\mathbb Z\). Çdo pikë e planit i përket të paktën një katrori të rrjetit; dy katrorë të ndryshëm kanë vetëm kufij të përbashkët ose nuk priten. Kjo vërteton mbulimin pa mbivendosje të brendësive.
8. Seminari — 2 orë
Seminari I (50 minuta)
- 15 min — Klasifikimi. Jep përkufizimin, matricën (kur është e përshtatshme), invariantet dhe një kundërshembull ndaj përfundimit të gabuar se çdo shndërrim që ruan këndet është izometri.
- 20 min — Simetria boshtore. Ndërto simetriken e një trekëndëshi ndaj g; vërteto ruajtjen e distancave. Dallo përmesoren e segmentit nga mesorja e trekëndëshit.
- 15 min — Rrotullimi. Formulo dhe provo përbërjen e dy rrotullimeve rreth së njëjtës qendër.
Seminari II (50 minuta)
- 20 min — Dy simetri boshtore. Përcakto shndërrimin që përftohet nga dy boshtet paralele; provo rezultatin dhe analizo rendin.
- 15 min — Homotetia. Për një trekëndësh me sipërfaqe 12 njësi² gjej sipërfaqen e shëmbëllimit për k=−2 dhe provo formulën e përgjithshme.
- 15 min — Didaktika. Krijo dy pyetje për nxënësit: një eksploruese dhe një që kërkon arsyetim matematikor, duke specifikuar klasën dhe parakushtet.
Nëse k=−2 dhe syprina fillestare është 12, sa bëhet syprina e shëmbëllimit?
\(S'=k^2S=4\cdot12=48\) njësi². Shenja negative e k ndryshon kahun e vektorëve nga qendra, por nuk ndryshon faktorin e sipërfaqes.
9. Laboratori — 1 orë
Hap Laboratorin 4 — Shkruaj dhe kontrollo shndërrimet
Studenti nis me një skenë bosh, i shkruan vetë komandat dhe kontrollon objektet e ndërtuara. Laboratori kërkon skedar .ggb, vërtetim dhe skenar didaktik.
| Minutat | Detyra |
|---|---|
| 0–10 | Ndërto figurën dhe zhvendosjen me vektor. |
| 10–20 | Pasqyro figurën ndaj një drejtëze të ndërtuar. |
| 20–32 | Ndërto rrotullimin rreth O dhe krahaso distancat. |
| 32–42 | Ndërto homotetinë me k pozitiv dhe negativ; kontrollo sipërfaqet. |
| 42–50 | Ruaj skedarin, argumento invariantet dhe formulo detyrën didaktike. |
Kur GeoGebra raporton se objektet fig, sim, rrot ose zm ekzistojnë, kjo nuk provon vetinë e kërkuar. Studenti duhet të kontrollojë shndërrimin në disa konfigurime, të shkruajë formulën përkatëse dhe ta provojë me përkufizim ose me matricë. Për homotetinë duhet të trajtojë edhe \(k=0\) si rast jo bijektiv.
10. Kontrolli dhe vlerësimi
A është homotetia me k=−1 izometri? Po homotetia me k=2?
Po, për k=−1 është simetri qendrore dhe ruan distancat. Për k=2 është ngjashmëri me faktor 2, por jo izometri, përveç çiftit trivial të pikave të përputhura.
Çfarë shndërrimi përftohet nga dy pasqyrime ndaj drejtëzave që priten me kënd 45°?
Një rrotullim me kënd të orientuar 90° rreth pikës së prerjes, me shenjë të përcaktuar nga rendi i dy pasqyrimeve.
Pse një nxënës mund të ngatërrojë simetrinë qendrore me simetrinë boshtore? Cila provë dinamike do ta ndihmonte të dallonte?
Simetria qendrore ka një qendër fikse dhe është rrotullim 180°; simetria boshtore ka një drejtëz të tërë pikash fikse dhe përmbys orientimin. Studentët mund të krahasojnë pikëpasqyra jo simetrike dhe të vëzhgojnë orientimin e kulmeve të figurës.
| Kriteri | Pikë |
|---|---|
| Saktësia e komandave dhe varësive | 25 |
| Kontrolli i invariantit dhe rastet kufitare | 20 |
| Argumentimi formal | 35 |
| Transferimi didaktik | 20 |
Zbatimi në matematikën shkollore shqiptare VI–XII
Programi i Matematikës IX i disponueshëm në arkivin e ASCAP-it përmend drejtpërdrejt koordinatat, zhvendosjen paralele, rrotullimin dhe simetritë si shndërrime izometrike. Ky është një konfirmim për programin e arkivuar, jo pohim se çdo edicion i tekstit ose çdo program i vitit 2026 ka të njëjtën shpërndarje temash.
Jepet një trekëndësh në rrjet koordinativ. Nxënësi ndërton shëmbëllimin nga zhvendosja me vektor \((3,-2)\), simetrinë ndaj boshtit Ox dhe rrotullimin 90° rreth origjinës. Për secilin transformim regjistron koordinatat para dhe pas, gjatësitë e dy brinjëve dhe orientimin e kulmeve.
Detyrë diagnostike: dy nxënës pretendojnë se simetria boshtore dhe simetria qendrore janë e njëjta gjë. Kërko një kundërshembull të ndërtuar dhe një argument mbi pikat fikse dhe orientimin.
Krahaso homotetinë me shndërrimet izometrike. Për koeficientin \(k=-2\), provo ndryshimin e distancave me faktor 2 dhe të syprinës me faktor 4. Në nivel universitar, shpjego se përcaktori i matricës \(-2I\) është 4, prandaj orientimi ruhet në plan.
Ky aktivitet është origjinal. Për ta lidhur me një ushtrim të botuar, studenti shënon autorin, botuesin, vitin, klasën, kapitullin dhe faqen e verifikuar. Burimi kurrikular i referencës: ASCAP, programi i arkivuar i Matematikës IX. Për versionin e zbatueshëm konsultohet edhe kurrikula e përditësuar.
Literatura dhe dokumentacioni
- GeoGebra. Transformation Commands — Manual.
- GeoGebra. Translate Command.
- GeoGebra. Reflect Command.
- GeoGebra. Rotate Command.
- GeoGebra. Dilate Command.
Materiali matematikor përfshin formulime, prova dhe probleme të zhvilluara për këtë leksion. Ndërtimet janë përshtatur me sintaksën e dokumentuar të komandave, por ekzekutimi i tyre në shfletues kërkon testin praktik.